Ihangad sa Kabitoonan
Hunyo 29, 2008

Ang trahedya nga gikahibalag sa Princess of the Stars lain na usab nga masulob-ong panid sa kasaysayan sa panakyanan sa dagat sa nasud.

Walay si bisan kinsa nga misakay niadtong labing dakong barko nga naglawig sa Pilipinas ang mituo nga matundag kini.

Wala usab magtuo ang mga nanag-iya ning barko nga mamatay ang makina niini kay mipasa kini sa iyang regular nga inspeksyon sa mga tinugyanan ug gani nahatagan pa ug sertipiko sa paglawig.

Gipalawig ang barko kay matud pa sa balaod, mapugngan lang sa Coast Guard ang paglawig sa mga barkong ubos sa 2,000 toneladas kun may storm signal number 1.

Ang Princess of the Stars dunay 23,824 toneladas, matud sa Suplicio. Misinta ang Presidente dihang nakabalita sa nahitabo.

Tinumbok ang palisiya sa Coast Guard, iyang gipahinumdom sa nga tinugyanan nga walay barkong palargahon kon ang ruta niini masulod ug maduol sa bagyo.

Sa nahitabo, gipapha na sa trabaho ang natungdang opisyal sa Coast Guard samtang gipugos sa Presidente pagpatuman sa pagpugong sa tanang byahe kon kini moagi duol sa bagyo.

Sukad niadtong Sabado hagtud ning mga gutloa, wala pay tino nga listahan sa si kinsa man ang nakasakay sa barkong nakahibalag sa iyang malas.

Matud sa mga tinugyanan sa Sulpicio Lines, tag-iya sa barko, dunay 636 ka pasahero ang Princess, segun sa manifesto niini.

Laing 121 niini nga sakay mga tripolante. Sa kinaiya sa mga Pilipino, uso kaayo ang palusot.

Wala pay nasayud kon pipila pa gayud ang nakatongtong sa barko nga wala malista sa manifesto: mga paryente sa mga tripolante, amigo sa barkada sa mga taga barko, mga bata nga wala ideklarar kay aron dili kobrahan sa tukmang pletehan.

Mobayad, matud pa ang Sulpicio sa tag P200 mil matag biktima sa pagkatundag. Hinuon, wala pay klaro kon kadtong mga naluwas sa trahedya, may madawat ba.

Gani, matud ni Bise Gob. Julius Caesar Herrera kinsa nakighinabi sa mga taga Sulpicio sa Sugbo, kato rang nadeklara maoy ilang bayran.

May mga Bol-anon, matud pa, 16 ang segurado nga naapil sa hitabo. May purohan pa nga kini mosaka kay sa kinaiya sa mga taga Bohol, mouli raba gayud kon ting pista.

Adtong panahona, magpista ang Garcia Hernandez, tali-abot ang pista sa Loboc, sa Inabanga ug kadtong mga debotos sa Inahan sa Kanunay’ng Panabang.

Matag gabii, masaksihan nato sa mga telebisyon ang nagkadaiyang hulagway sa kamatayon.

May nangadugta na, ug ang pag-ila lamang ning mga biktima, seguradong dili madali.
Pait ang sitwasyon sa mga tawo nga hingpit na nga mawad-an sa ilang mga minahal.

Mao gani nga tungod ug alang sa ilang handumanan, angayan gayud nga imbestigahan sa mga tukmang tinugyanan ang hitabo, patawan sa tukmang silot ang masayrang sad-an ug unya repasohon sa kagamhanan ang angay nga usbon aron kalikayan ang dugang hitabo.

Ngadto sa mga nawad-an sa mahal sa kinabuhi, ihangad ba lang kaha ninyo sa kabotoonan ang hitabo, o idungon na ba lang kay natundag na man ang Princess of the Stars?

Kon ako’y pangutan-on, ang imong tubag sama ra sab sa nia sa akong hunahuna.

Mangamote
Hunyo 22, 2008

TALIWA sa balita nga misaka og 9.6% ang inflation rate dala sa nagsulbong nga presyo sa lana ug mga pagkaon, daghang buot masayod unsa man gud nang inflation?

Ayo pa’y mangamote ana. Segun sa atong pobreng pangutok, ang ipasabot niini, ang usa ka bulsita nga kinompra nimo niadtong katapusang taho sa inflation rate, mimahal na og 9.6%.

Nga sa ato pa, sa pagtaas sa inflation, ang bili sa kwarta, mogamay gayud. Kini rason nga kon dili magniwang ang atong bulsita nga pangumprahan kay mao ray giabot sa atong kwarta, seguradong magniwang sa konsimisyon ang tigpangumpra!

Nga sa ato pa gihapon, mas kinahanglan ta karon sa dugang kwarta aron makapalit ug sama katambokon nga bulsita ug sa laing bahin, sa tigpangumpra niadto.

Unya, dinhi sa Pilipinas diin ang mga tigpanaway nagpuk-ong mismo sa baba sa mga telebisyon ug radyo, nanglumpat sa kalipay ang mga kagwang kay may isyu na pud nga ikapasangil sa kagamhanan.

Dili na nila bale-hon nila nga ang sitwasyon, mahimong dili ikapasangil sa kagamhanan, kon dili dala sa daghang hinungdan.

Gani, daghan ta niining kahimtang kay bisan asa pud sa kalibutan, naglisud. Ang naghuramintado nga presyo sa lana ug pagkaon maoy naka-ingon niini.

Gani, matud sa taho sa The Economist niadtong Mayo 24-30 nga hukad: “Sa ubang mga nasud sama sa China, India, Indonesia ug Saudi Arabia, bisan ang opisyal nga mga stadistika nagpakita nga may 8-10% nga pagsaka sa inflation sa miaging tuig; sa Russia pananglit, ang inflation rate misobra pa sa 14%, sa Argentina, mas grabe kay 23 % na.

Pero walay makapildi sa Venezuela nga mikabat na sa 29 % ang inflation. Kon ayohon nato’g tan-awo ang sitwasyon, duha sa tulo ka bahin sa populasyon sa tibuok kalibutan mahimong makasinati sa 10% pataas nga inflation rate akron lang summer.

Mangutana ta kon tinuod ba ni nga bitbit sa sa pagtaas sa presyo sa lana? Kay nganong lakip man ang mga nasud nga tigmina ug lana, ang na-igo be?

Sumpay sa The Economist: “kasagaran nga Gulf-oil producers nakasinati usab ug kapin sa 10% nga inflation, ang sa Indonesia nia na sa 9%, ug gani gikahadlokang mosulbong sa 12% sa sunod nga buwan; kay naglaraw na ang ang kagamhanan didto nga patas-an ang kwartang itapak sa presyo sa sugnod alang sa subsidy ngadto na sa 25-30%.”

Aron atubangon ang inflation, kasagaran nga lakang nga gisagop mao ang pagpataas sa interest rates pun-an sa hugot-bakos nga palisiya sa katawhan.

Ang Bangko Sentral ng Pilipinas, misuway nag pugong sa epekto sa inflation pinaagi sa sinukod nga lakang: pagpatas sa BSP’s borrowing rate ngadto sa 25 puntos.

Nia na pud, makalabad sa ulo? Simple lang kini. Gibuhat ni sa BSP aron, sa hisgutanan sa inflation, ang interest rates maoy himan aron kapugngan ang tinubdan sa kwarta.

Kay, sa pagpataas sa interest rates, ang BSP naglaum nga kamenosan ang kapasidad sa mga banko nga magpahuwam ngadto sa ilang mga kustomer, kay tag-as na man ang interes.

Basin nga kini magpugong sa mga tighuwam sa pag-padaplin una sa laraw hangtud nga mauli-an na ang ekonomiya.

Ang kwarta nga ipahuwam na unta, himoong pundo sa bangko ug dili na ipa-banlas sa mga kamerkadohan.

Sa laing bahin, kadtong mga depositors nga magtan-aw sa mas taas nga interes sa ilang gipatigan nga kwarta sa bangko, basin rag makahunahuna nga mas maayo pa diay una nga tagoan ang kwarta kay sa iwaldas na kini.

Kon may dyutay na nga mamalit kay maghugot bakos na ang mga tawo, segun sa balaod sa ekonomiya, ang panginahanglan sa mga produkto makunhoran.

Kini maoy mobitad sa inflation pa-ubos. O, di ba simple? Kon akoy pangutan-on, ah, ayaw na lang, mangamote na lang sa ko.

Luyo sa hitabo sa BDRC
Hunyo 15, 2008

NAMATAY sa bala si Mario Corbita, usa ka priso sa Bohol Detention and Rehabilitation Center (BDRC) atul sa usa ka assault nga gitumong aron paglabni sa pagdumala sa prisohan gihan sa mga priso.

Gipusil, si Corbita dihang nakit-ang mag gigunitan kining .38 kalibre nga armas mobuto human kini mahalipugwat sa iyang gihigdaan sa kusina sa BDRC, taho sa mga mantalaan.

Unang gitaho nga ilabay na unta ni Corbita ang armas apan naunhan siya sa mga sakop sa PNP Special Weapons and Tactics ug gipikhan siya’g makadaghan.

Dihay nakita nga daghang agi sa bala duol sa lugar diin gipunit si Corbita nga nagbuy-od human sa pagdasdas sa mga tinugyanan.

Walay pay natumbok kon kinsa ang naka-igo sa biktima. Sa mga ballistics test usab, walay pulos ang bala nga nalugit gikan sa ulo sa namatay, labihan ang pagka pi-pi niini lisud na nga ideterminar kon diin nga buka sa pusil ang bala nagagikan.

Mipagawas na ug mga pamahayag ang tigpamaba sa Kapitolyo. Matud ni Antonieto Pernia, gispusil si Corbita kay mibunot kini sa armas.

Dugang niya, ang paggamit sa excessive force nahukman human nasagap sa mga intelligence reports gikan sa prisohan nga may mga armas mabuto nga nakasulod sa BDRC.

Gawas sa mga armas, may mga kutsilyo, mga improvised nga mahait nga hinagiban, mga kontrabando ug mga drugas nga gipayuhot didto.

Tinuod, sa paglurang sa kaguliyang human pukawa sa mga buto-buto ang mga priso sa BDRC, ug human usab mabulgar pag-usab ang mga yangun-ngo sa mga priso, mobalik na ba kaha usab sa samang sitwasyon ang karsel?

May mga tipaka sa mga detalye nga misulbong human sa lanog nga mga boto. Sa mga huhungihong, ang asawa sa namatay nga priso nalambigit sa usa ka gwardya sa maong prisohan.

Si Corbita, nahimo na nga sinaligan sa pagluto sa mga priso kay may gipakita siya nga kabu-otan. Kon nagtinarong na si Corbita, unsa may rason nga magtipig kini ug hinagiban nga mobuto?

Wala makapabuto si Corbita. Gani, hangtud karon, wala pa matino kon ilabay ba niya ang armas o gamiton ba kini sa iyang pagsukol.

Kon kinsa man ang tinubdan sa intelligence reports nga nakuha sa mga otoridad sa BDRC, unta dili kini masumpay sa sugilanan sa duha ka binuhat nga nag-ambit sa ilang kalipay sa likod sa natanggong nga bana.

Kay ang distancia sa kusina nga gipundohan ni Corbita sa ganghaan sa mga karsel, igo igo gayud nga nakapaturok sa laing mga hunahuna. Mao gani nga kon may imbestigasyon man nga himuon, unta mapiho sa kagamhanan nga ang ilang operasyon dili mahimong sayon nga agianan aron hipno-on ang laraw sa pipila lang ka tawo aron mawad-an ug babag sa ilang buhat.

Kon akoy pangutan-on, angay kini nga a anggulo tutokan kay bisan priso ang hingtungdan, sayud ang tanan sa balaod sa international human rights ilabi na sa mga katungod sa nangapriso.

Wala may tin-aw nga palisiya sa estado nga magcondone sa pagpatay, ato gihapon nga aghaton ang kagamhanan nga pun-an pa ang paningkamot nga maseguro nga walay ingon sa atong gikahadlokan ang nahitabo sa BDRC.

Usa ka paagi niini mao ang pagtawag sa mga sakop sa hudicatura aron maghatag ug husay sa panghitabo, dili lang kay sa sulti sa mga tambolero.

Kon mamatud-an nga may kanggit, ang hudikatura dunay gahum sa pagpagawas sa tukmang lakang, pagsilot man kon may nasayop.

Buot ta nga sundon ang balaod, ug dili kay ipaagi sa dinalian nga pagtuki nga masakripisyo ang walay sala.

Ang kakuwang sa ebidensya ug saksi sa hitabo magpugong niini. Apan sa dinungan nga paningkamot sa mga ibestigador pananglit sa Commission on Human Rights, NBI ug sa tabang sa mga saksi, mahimong mapalutaw ang kamatuoran ug sa katapusan, ilubong dungan sa namatay ang mga huhungihong nga karon gisawhan sa mga may kasayuran sa nahitabo.

Mahal na mag gasoline, Sir
Hunyo 8, 2008

Kay ngano diay, kanang imong isdang gisuroy, gasolina diay kinaon ana? Ang pagtaas sa presyo sa gasolina-igtutubil maoy pinakasayon nga rason nga magamit kon pangutan-n nganong nagmahal ang mga baligya.

Sa usa ka nawong ning suliran, tinuod ang pagsaka sa gasoline, magpamahal sa tanan, bisan pag bugsayan ra jud tawon ang sakyan sa mananagat paingon sa lawod.

Bisan pag manananggot ka, kay ang imong sanggot ginama man pod sa makina nga gipadagan sa gasolina.

Sa tibuok nasud, diin ato nga gi-angkat ang atong tinubdan sa gasoline sa gawas, kinahanglan Cebuano News: pod ta nga mogasto ug mas daku aron magpabiling mag-andar ang atong makinarya.

Nga sa samang hinungdan, dili na kapugngan ang pagpangmahal sa tanan nga kinahanglanon kay kinsa man puy magnegosyo ug alkanse?

Sa kamahal na sa gasoline nga atong gisagubang karon, hunahuna-a unsa usab kadaku ang magasto nato?

Unya, hunahuna a sab pila kaha ang atong matipig kon menosan nato ug bisan usa ka litro ang atong makonsumo alang niini?

Tan-awon nato sa simple nga matikmatiks ha? Duna tay kasamtangang 4,211,932 ka sakyanan migamit ug gasoline sa tibuok nasud.

Kon magmenos tag konsumo ug bisag usa ka litro matag adlaw, sa tag P53 kada litro, mokabat na sa P220 M ang matipig.

Sa usa ka buwan, P6.7 bilyones na! Unsa kaha sa usa ka tuig? P80.4 bilyones! Sa krudo, sa tag P46 ang litro, kon magmenos tag usa ka litro matag adlaw, sa 1,561,935 ka sakyanang nagsalig sa krudo, may matigum ta nga P71.8 milyones!

Sa usa ka buwan, P2.1 bilyones and matigum. Sa usa ka tuig, P63.3 bilyones? Sa mga sakyanan lang sa kagamhanan, mikabat sa 80,000 kini.

Kon magmenos lang og usa ka litro, kapin kon kulang P4M o 120M ang matipig sa matag buwan.

Sa usa ka tuig? P1.44B! Subay sa mga datus nga kuha gikan sa LTO, kon makubsag usa ka litro ang itubil?

Sa 4,211,932 ka sakyanang migamit sa gasolina, sa tag P53 ang litro: makatigum tag P223M matag adlaw. P6.7 bilyones matag buwan. P80.3 bilyones matag tuig?

Sa 1,561,935 ka sakyanang nagsalig sa diesel sa tag P46 ang litro, makatigum ta og: P71.8 M matag adlaw. P2.1B matag buwan.

P63.3 B matag tuig? Sa mga sakyanan sa kagamhanan: 80,000 ka sakyanan sa tag P54/litro=P4.3 M matag adlaw. P120 M matag buwan. P1.44 bilyon matag tuig. Simple ra kini nga matikmatiks, matud pa ni Tonyo Beauty.

Nga inay moangkat kita, halos usa ka libo ka baril ang makaltas sa atong inadlaw nga kasagarang gipalit sa gawas, nga magresulta usab sa minilyon nga kwartang ibalik tag sup-it sa bulsa sa kagamhanan.

Pero sa kasimple, hunahuna-a ang kwarta nga ikapasulod na usab sa pundo alang sa serbisyo sa kagamhanan.

Kon ako’y pangutan-on, kong magbisekleta ko sa uban nakong lakaw, makunhoran pa ang akong nagtubo nga tiyan.

O di ba, matikmatiks?

Bol-anong Koryente?
Hunyo 1, 2008

GIHISGUTAN na ni Presidente Gloria Macapagal Arroyo ang panginahanglan sa dugang tinubdan sa koryente alang sa Bohol.

Daghan niini ang nangutana, may panginahanglan ba? Ang Bohol kasamtangang nahimong sentro sa turismo sa Sentrong Pilipinas sa laraw sa super regions.

Sa miaging tulo ka tuig, namatikdan nga halos 6 ka porsyento ang pagtaas sa demand sa koryente dinhi, dala sa mga nagpanurok nga negosyo aron mag-alagad sa turismo.

Duna na tay kapin kon kulang 100 ka mega watts pinaagi sa National Transmission Corporation (Transco) submarine cables nga nagpakatay sa koryente gikan sa Tongonan Geothermal Power Plant sa Leyte ug kini ipang-apud-apod sa Imelda Sub Station sa Ubay.

Kapin kon kulang tungod kay sa kataas sa kutay gikan sa tinubdan ngadto sa padulngan, may gitawag og generation loss, o pagkasayang sa koryente nga masinati.

Busa man gani sa 100MW nga supply, dili nato mapaabot nga ang tanan niana, mao gayud ang tinudban sa koryente nga magamit.

Matud sa mga tinudban, kasamtangan nga 65MW ang peak demand sa Bohol. Kini usab nagpasabot nga dili na makaabot sa 35MW ang nahibiling reserba sa Bohol nga magamit sa pagpatukod sa uban pang negosyo sa sunod nga 10 ka tuig.

Sa Abril 2010, sugdan na ang Panglao Bohol International Airport, kansang panginahanglan sa koryente alang sa pagpadagan lang niini, mokabat na sa 20MW.

Niini, dili na makaabot sa 10MW ang mahibilin nga reserba sa Bohol, duha ka tuig gikan karon.

Sa kasamtangan nga demand sa koryente, mituo pa gani kita nga ang 10 ka MW nga mahibilin, dili na makaigo sa sunod nga lima ka tuig.

Mao nay rason nga gidali sa mga tigplano sa ekonomiya sa Bohol ang pagpangita og lain pang tinubdan sa koryente.

Gituki karon ang kasamtangang 100MW nga Tongonan supply cable. Laraw sa kagamhanan nga doblehon ang kapasidad niini, pinaagi sa uprating program nga magpakutay sa laing 100 ka MW nga koryente.

Hinuon, kini atun-an pa sa Transco. Niini nga bahina, atong ipalusot kining atong dyutay nga panahom.

Sa 100 nga MW karon nga ingnon ta lang punga, sobra pa sa Bohol, nakamatikod ba kita duna pa gihapon tay brown-outs?

Unya sa atong pagpanawag sa Bohol Light ug sa BOHECO, ingnon ta nga ang source sa brown out ang Leyte?

Kini tinuod kay ang mga kutay nga mitadlas gikan sa Imelda ngadto na sa distribution substations sa BOHECO, Limestone Mines ug Bohol Light mahimo nga isabotahe.

Tinudo sab ni sa kutay nga gikan sa Tongonan paingon sa Bato. Exposed overhead lines kini ug delikado sa sabotahe.

Usa ka short circuit lang sa high tension wires, ngiob na dayon ang Bohol. Ang pag uprate sa Bohol Leyte interconnection project dili man dautan sa Bohol.

Apan nakita nato nga sa kasamtangan nga kadelikado niini sa sabotahe, hain may mas mayo og kining nia na lang sa Bohol atong gamiton?

Ang Loboc River nga nagpadagan sa duha na ka hydro electric plant makagenerate og halos 5 na ka MW.

Nia pay sobra-sobra nga tubig gikan sa Mag-aso ug Inambacan Falls sa Antequera, sa Can-umangtad Falls sa Candijay ug sa mga wala magamit nga tubig sa Jagna.

Unsa kaha kon kini atong gamiton? Gawas nga ang prospect sa pag-generate sa ato nga land-based power makahatag og dugang panginabuhian sa atong kaigsoonan nga makasulod sa panarbaho, segurado kita kay atua gajud, way magbinuang niini.

Ikaduha, ang epektibo nga paggamit sa tubig pinaagi sa usa ka weir aron maoy embudohon pagpatujok sa mga turbines nga magmugna og elektrisidad magpa-control sa banlas sa tubig ug magpugos kanato sa pagdugang pa sa panginlabot sa himsug nga kalasangan ug pagpasiugda og epektibo nga flood controls alang sa low lying communities.

Karon, samtang gipadayon pa ang pagtuon, kon ako ang pangutan-on, mahimo usab nga tukion sa kagamhanan unsaon pag-tuboy sa Bohol sa usa ka epektibo nga naggamit sa limpyo nga enerhiya pinaagi sa iyang kaugalingong tinubdan sa koryente alang sa iyang industriya.