Idea postępu moralnego
Richard John Neuhaus*
Niemal wszyscy zgadzają się z tym, iż postęp jest czymś dobrym. Jednak większość rzeczy, które w oczywisty sposób są dobre, po bliższym przyjrzeniu się ujawnia zdolność do wywoływania nieporozumień. Podobnie jest z pojęciem postępu, którego elementem jest idea postępu moralnego.
Argumentując z najróżnorodniejszych pozycji, myśliciele zgadzają się, że nie istnieje nic bardziej charakterystycznego, de facto konstytutywnego dla nowoczesności, jak idea postępu. Bycie nowoczesnym opiera się na przekonaniu, iż historia "dokądś zmierza", przezwyciężając problemy i ograniczenia ludzkiej kondycji. Wśród osób o zsekularyzowanej umysłowości istnieje również niekwestionowane, choć mniej wyraźne przeświadczenie, że już samo zmierzanie dokądś oznacza, iż historia rozwija się w jakimś określonym kierunku. Postęp jest więc czymś więcej niż tylko zmianą; jest zmianą, która ma pewien cel. Ponieważ zmiana jest doświadczeniem, któremu trudno zaprzeczyć, pojawia się idea postępu jako sposób wyjaśniania tego doświadczenia. Jak można zauważyć, zmiana jest jedyną rzeczą, która się nie zmienia. Można by nawet powiedzieć, że zmiana jest komponentem pewnej ciągłości pozwalającej w ogóle mówić o "historii", i to jako o czymś odrębnym. Bez jednego zdarzenia, po którym następuje inne, a po nim jeszcze inne - innymi słowy bez zmiany - nie byłoby historii. Równocześnie mówi się, iż historia jest z konieczności uwarunkowana, co oznacza, iż to, co się dzieje, nie dzieje się w sposób konieczny. Takie są właśnie niektóre pojęciowe osobliwości zawarte w idei postępu. 
Rutynowo powtarza się, iż nasz wiek jest wiekiem zmian o niespotykanej wcześniej gwałtowności. W etyce oraz w niemal każdej innej dziedzinie twierdzi się, iż nowe pytania wymagają nowych odpowiedzi. To samo prawdopodobnie mówiono kiedyś o każdej z epok. Można sobie wyobrazić Adama mówiącego do Ewy w momencie opuszczania raju: "Moja droga, żyjemy w okresie przejściowym". Założeniem współczesności jest, że przejście to prowadzi zawsze do czegoś lepszego. Nieograniczona nowoczesna wrażliwość na zmianę jest cechą neofila - miłośnika tego, co nowe. Jadąc autobusem w Nowym Jorku, zauważyłem anons firmy telekomunikacyjnej, śmiało głoszącej credo neofilów: "Zmiana jest dobra!", oparte na niewyartykułowanym i być może podświadomym założeniu, że ten proces zmierza w jakimś kierunku i posiada swój koniec albo, jak to nazywali Grecy, telos. Mówiąc językiem filozoficznym, zmiana jest teleologiczna. Jest czymś dobrym, ponieważ stanowi kolejny krok na drodze historii zmierzającej w kierunku jakiegoś bliżej nie określonego i być może nawet niemożliwego do określenia dobra. Taka jest współczesna wiara. 
O ile rozsądni ludzie mają trudności z uproszczonym twierdzeniem, mówiącym, iż zmiana jest czymś dobrym, o tyle mają oni takie same trudności z twierdzeniem przeciwnym, mówiącym, iż zmiana jest czymś złym. Skłanianie się ku jednej lub ku drugiej propozycji wyznacza różnice pomiędzy postawami określanymi zwykle jako konserwatywne bądź liberalne, lub, jak wolą niektórzy, progresywne. Jednak nawet osoby najbardziej postępowe przyznają, iż w historii zdarzają się kroki wstecz, a czas nie jest narzędziem niezakłóconego postępu. Z kolei najbardziej zagorzali konserwatyści, odnoszący się z podejrzliwością do zmian, przyznają, iż istnieją przypadki niewątpliwego postępu. Na pytanie, czy w historii dokonuje się postęp, mój konserwatywny przyjaciel, który jest renomowanym naukowcem zajmującym się sprawami społecznymi, daje odpowiedź według niego rozstrzygającą: jeszcze około sto lat temu większość ludzi żyła przez przynajmniej połowę swego życia z bólem zęba. Dziś w naszym społeczeństwie niewiele osób urodzonych po 1960 r. wie, czym jest ból zęba. 
Postępy
Osiągnięcia w dziedzinie opieki medycznej, chociaż często przesadnie podkreślane, przywoływane są jako niepodważalny dowód, uzasadniający wiarę w postęp. To samo mówi się o postępie gospodarczym. Fakt, iż trzydzieści milionów Amerykanów, którzy są dziś oficjalnie zaliczani do osób żyjących "w biedzie", żyje - poza stosunkowo nielicznymi wyjątkami - na poziomie uważanym zaledwie dwadzieścia pięć lat temu za "średni", nie jest bez znaczenia. Ponadto prawie wszystkie produkty, które kupujemy - począwszy od samochodów, a skończywszy na jednorazowych maszynkach do golenia i materacach na łóżko - przy uwzględnieniu inflacji są dziś tańsze i lepsze niż dwadzieścia pięć lat temu. Nie mówiąc już o wielu towarach, które dwadzieścia pięć lat temu w ogóle nie istniały. Jakiś czas temu byłem na Kubie i spacerując jedną z niszczejących ulic Hawany, próbowałem zidentyfikować zagadkowy, uporczywy odgłos stukania dochodzący z rządowego biura. Był to stukot maszyny do pisania - trafny symbol tego, co postęp pozostawił w tyle. 
Nie powinniśmy się ograniczać jedynie do oznak postępu historycznego, zaczerpniętych z medycyny, gospodarki czy techniki. Czyż nie istnieje także zjawisko, które słusznie jest nazywane postępem moralnym? W historii naszego kraju odrzuciliśmy niewolnictwo oraz narzuconą w majestacie prawa segregację rasową i prawie nikt nie wątpi, iż jest to związane z postępem moralnym. Ostatnie dziesięciolecia, pełne zmian w pojmowaniu ról obu płci oraz ponownego definiowania tego, czym jest rodzina, były już bardziej wieloznaczne, ale zwolennicy tych zmian wyrażają przekonanie, iż uznanie ich za postęp jest jedynie kwestią czasu. Także w rzeczywistości, którą możemy nazwać moralnością polityczną, wydaje się, że historyczne katastrofy czegoś nas nauczyły. Poza małymi grupami paramilitarnymi niewielu dziś opowiada się za reżimem odwołującym się do reguł wynikających z wyższości krwi aryjskiej, dalej, wyjąwszy nasze uniwersytety, także jedynie nieliczni proponują przeprowadzenie kolektywizacji własności prywatnej. Fakt, że przynajmniej na Zachodzie nie prowadzimy wojen religijnych, dowodzi z pewnością ogromnego postępu. Dobrze, że tak się dzieje niezależnie od tego, czy jest to spowodowane spadkiem religijnego zaangażowania, czy też tym, iż zaczęliśmy pojmować, że wolą Bożą jest, abyśmy nie zabijali się w następstwie sporów dotyczących rozumienia tej woli. 
Upieram się jednak - i jeszcze do tego wrócę - przy tezie, iż takie przypadki postępu moralnego stanowią rozwinięcie lub ujawnienie się otrzymanej mądrości moralnej - mądrości, którą uważa się za pewnego rodzaju wiedzę.
Czas zwątpienia
Istotne jest, iż ci, którzy opowiadają się za ewangelią postępu, nie są pozbawieni poważnych dowodów potwierdzających ich wiarę. Trudno jednak zaprzeczyć, iż wiara w postęp nie jest już ddziś tak żywa jak kiedyś. Poza firmowymi specami od reklamy deklarującymi, iż na wiele sposobów "czynią rzeczy lepszymi", wyrażany pełnym głosem entuzjazm dotyczący ewangelii postępu należy dziś do rzadkości. Prawdopodobnie najczęściej cytowanym wierszem naszych czasów jest refleksja W.B. Yeatsa nad "Drugim przyjściem", w której autor zauważa: "Wszystko jest w rozpadzie, w odśrodkowym wirze". Rzeczywista lub wyimaginowana perspektywa zbliżającej się katastrofy ekologicznej oraz aż nazbyt realna możliwość rozprzestrzeniania się broni atomowej, chemicznej i biologicznej, obok wielu innych kwestii, rzuca cień na przyszłość i sugeruje, iż - parafrazując Eliota - świat może skończyć się zarówno wybuchem, jak i skomleniem. 
Pisząc o tym, należy zauważyć, iż owo rzucanie cienia rozpoczęło się od wystrzałów 1914 r., kiedy to mówiło się, iż na całym świecie "gasły światła". Jako student collegeŐu czytałem pamiętniki brytyjskiego filozofa Bertranda Russella. Pamiętam ogromne wrażenie, jakie zrobiło na mnie stwierdzenie, iż nikt, kto nie był dzieckiem przed 1914 r., nie może wiedzieć, czym jest prawdziwe szczęście. W będącym jego własnością uprzywilejowanym i oświeconym świecie wszystkie dobre rzeczy wydawały się wówczas możliwe, wręcz nieuchronne, i wszystko było jedynie kwestią czasu. W związku z rewolucją francuską, która miała miejsce ponad sto lat wcześniej, Wordsworth mógł zawołać: "Rozkoszą było żyć u jej początku, /Zaś bycie młodym oznaczało prawdziwe szczęście!". Ludzkość wydaje się dziś znacznie starsza. 
Z pewnością w ciągu ostatnich dziesięcioleci byliśmy świadkami kontrkultury, która w spazmach historycznej amnezji wydała dzieci-kwiaty głoszące Erę Wodnika do melodii "The Times They Are A-Changing". Dorośli rozumieli więcej, nawet jeśli wielu czuło się w obowiązku pozwolić sobie na młodzieńcze odrzucenie świata, który stworzyli, a który ich dzieci miały w pogardzie. Jednak te same dzieci, obecnie establishment w średnim wieku, kierujący prawie wszystkimi dziedzinami życia, wydają się powątpiewać w potwierdzenie się doktryny historycznego postępu. Pokolenie Woodstock zachłysnęło się młodzieńczą ekstazą, a obecnie wspomina z nostalgią ten czas "oderwania się" od realnego świata. 
Jak można naprawdę wierzyć w postęp pod koniec bez wątpienia najkrwawszego wieku w historii - wieku bitwy nad Sommą, Oświęcimia, Archipelagu Gułag, maoizmu, nalotów dywanowych, masowego głodzenia jako oficjalnej polityki rządu? W tym stuleciu tak wielu ludzi zostało świadomie i dobrowolnie zabitych przez innych, iż szacunkowe obliczenia historyków różnią się o dziesiątki milionów, a ich spory kończą uzgodnieniem, że różnice należy dzielić przez pół, bądź zaokrąglać do najbliższych dziesięciu milionów. Można dojść do wniosku, że nie był to dobry wiek dla idei postępu jako takiej, szczególnie zaś dla idei postępu moralnego.
Upadek Zachodu i narodziny utopii
Krótko po tym, jak podczas pierwszej wojny światowej "zgasły światła na całym świecie", Oswald Spengler opublikował swoje dwutomowe dzieło "Der Untergang des Abendslandes" ("Zmierzch Zachodu"). Zawodowi historycy postawili pod znakiem zapytania naukowy charakter pracy Spenglera. Jednak wielu najbardziej inteligentnych i najlepszych z ówczesnego pokolenia przypuszczało, iż Spengler mówi prawdę. Ulegli oni nastrojowi poematu Eliota "Ziemia jałowa", opublikowanego w tym samym roku co drugi tom dzieła Spenglera. Po proklamowaniu przez Henry Luce’a idei "wieku Ameryki", po wielkiej depresji, kolejnej wojnie oraz zaprzeczeniu wspomnianej idei przez konflikt w Wietnamie oraz wszelkie związane z nim sprawy, Robert Nisbet opublikował w 1980 r. książkę "History of the Idea of Progress" ("Historia idei postępu"). Nisbet uważał, iż pomimo spazmatycznych wybuchów coraz bardziej zdesperowanego optymizmu idea postępu chyli się ku upadkowi albo nawet już jest martwa. 
Idea postępu - twierdzi Nisbet - pojawiła się w klasycznej Grecji wraz z jej fascynacją wiedzą - fascynacją, która została przejęta i wprowadzona do intelektualnego i praktycznego użytku przez chrześcijaństwo. Od wczesnych Ojców Kościoła, poprzez późne średniowiecze aż do XVII-wiecznego purytanizmu Izaaka Newtona i Roberta BoyleŐa powszechne było przekonanie, iż nieustannie poszerzająca się wiedza niesie obietnicę złotego wieku. Przekonanie to, chociaż przybierające często wojującą, zsekularyzowaną formę, kierowało także Oświeceniem, które w wymiarze historycznym polegało na żerowaniu na kapitale chrześcijańskiej wiary. 
Zakładany związek pomiędzy wiedzą a postępem wyjaśnia to, co Nisbet opisywał jako liberalne przekonanie, iż "wykształcenie" jest panaceum na ludzkie problemy - przekonanie torujące drogę do utopii. Jednak, jak powiada Nisbet, aż do lat 70. cała debata dotyczyła granic wiedzy, końca naukowych poszukiwań oraz nierzetelności twierdzeń o istnieniu obiektywnej prawdy. Na długo wystawianym przedstawieniu nowoczesności i postępu opadała kurtyna. To, co można by nazwać "postmodernizmem", czekało z boku sceny. 
Przez wiele stuleci argumentowano, iż wiedza oznacza postęp, obecnie zaś - jak często się słyszy - postęp w zakresie rzeczywistej wiedzy zmierza do swego kresu. W 1978 r. całe wydanie pisma naukowego "Daedalus" zostało poświęcone artykułom na temat "granic poszukiwań naukowych". Zdaniem autorów nie tylko nauka nie posiada kulturowego, czy nawet moralnego autorytetu, którym kiedyś się cieszyła, również wielu naukowców ma wątpliwości co do swoich przedsięwzięć. Niektórzy autorzy posunęli się nawet do sugestii, iż możemy być świadkami odwrócenia się ról pomiędzy nauką i religią, polegającego na dominacji religii w zakresie dostarczania trwałej definicji naszych historycznych uwarunkowań.
Kanon przypadku
Kilka lat wcześniej wybitny biolog molekularny Gunther Stent opublikował przy wsparciu Amerykańskiego Muzeum Przyrodniczego powszechnie czytaną książeczkę "The Coming of the Golden Age: A View of the End of Progress" ("Nadejście złotego wieku: Perspektywa końca postępu"). W użytej przez Stenta nazwie "złoty wiek" zawarta jest ironia, ponieważ to, co sam opisał, było upadkiem bądź stagnacją w prawie każdym aspekcie życia naukowego, społecznego czy artystycznego. Jego krytyka była czymś znacznie subtelniejszym niż lamenty nad rosnącą dowolnością i dekadencją. Stent zauważył na przykład, iż postępowi współczesnej sztuki towarzyszy wolność od przyjętych kanonów i ograniczeń oraz to, że wolność ta niszczy samą sztukę. "Zgoda artysty na niemal całkowitą wolność wyrazu powoduje obecnie ogromne trudności poznawcze w możliwości oceny swojej pracy. Brak uznawanych kanonów redukuje w oczach obserwatora akt twórczy artysty do czegoś bliskiego przypadkowi. Innymi słowy ewolucja artystyczna podążająca jednokierunkową drogą ku wolności, zawiera w sobie element samoograniczania się". 
Stent zauważył, iż podobne poczucie granic oraz kresu postępu jest oczywiste w tak zwanych naukach empirycznych oraz w jego własnej dziedzinie - biologii molekularnej. Możemy podchodzić do takich stwierdzeń z pewnym sceptycyzmem. Kiedy Sumerowie wynaleźli koło, pojawili się prawdopodobnie tacy, którzy twierdzili, że oznacza to kres postępu. Francuski historyk Charles Perrault napisał w 1687 r.: "Nasz wiek doszedł do absolutnego szczytu doskonałości. A ponieważ przez kilka lat tempo postępu było znacznie wolniejsze i wydawało się prawie niedostrzegalne - podobnie jak dni wydają się już więcej nie wydłużać, gdy przybliża się letnie przesilenie - miło jest pomyśleć, iż prawdopodobnie nie istnieje wiele rzeczy, których powinniśmy zazdrościć przyszłym pokoleniom". Cel historii został osiągnięty albo jest już w zasięgu ręki. 
Stent wypowiada się jednak nie na podstawie pełnego zadufania samozadowolenia, lecz na skutek dogłębnego zrozumienia faktów naukowych. Opisuje kolejne etapy rozwoju dominacji idei naukowego postępu w wyjaśnianiu nawet najbardziej złożonych zjawisk. Obecnie doszliśmy - powiada - do "końca postępu", ponieważ zbliżyliśmy się do "paradoksu jaźni i materii". Stent pyta więc: "Czy jest prawdopodobne, aby świadomość - ta niepowtarzalna cecha mózgu, która wydaje się obdarzać zespół jego atomów samoświadomością - będzie kiedyś wyjaśniona?", i sam na to pytanie odpowiada negatywnie. Równocześnie sugeruje, iż poszukiwanie "molekularnego" wyjaśnienia świadomości jest po prostu "stratą czasu". "Stąd, jeśli chodzi o świadomość, możliwe jest, iż poszukiwanie jej fizycznej natury przybliża nas do granic ludzkiego zrozumienia, w ramach którego mózg może być niezdolny do wyjaśnienia siebie samego na drodze końcowej analizy". 
Poszukiwanie końca
Dziś powiązanie pomiędzy mózgiem, jaźnią oraz świadomością jest przedmiotem zaciekłych sporów wśród naukowców, filozofów i teologów. Jeden z podstawowych problemów można przedstawić w następujący sposób: ludzki mózg, abyśmy mogli go zrozumieć, musiałby być znacznie prostszy, niż jest w rzeczywistości. Jednak jeśli nasz mózg byłby wystarczająco prosty, abyśmy mogli go zrozumieć, byłby równocześnie zbyt prosty, aby móc to zrozumieć. Brzmi w tym nuta rozterki, która nie dotyka jednak głębszych pytań na temat relacji pomiędzy mózgiem, jaźnią i świadomością. 
Podobne ograniczenia mają oczywisty charakter w innych dziedzinach nauki. Wystarczy podać tylko jeden oczywisty przykład: kosmologowie, którzy zgłębiają strukturę relacji pomiędzy czasem i przestrzenią we wszechświecie, twierdzą, iż miliardy lat świetlnych oddzielają nas od danych, które możemy badać, co oznacza, że nigdy nie wiemy, co się obecnie dzieje w przestrzeni oddalonej od nas o miliardy lat świetlnych, a nawet co w tym kontekście oznacza stwierdzenie "teraz". Sama logika tej sytuacji przesądza o tym, że nie można jej zmienić - ani teraz, ani w przyszłości. Naukowcy żyjący miliard lat później - jeśli jesteśmy w stanie to sobie wyobrazić - wciąż będą o miliardy lat świetlnych oddaleni od danych dostępnych ich analizie. Nawet jeśli, w sposób, którego nie można sobie dziś wyobrazić, bylibyśmy w stanie - jak to się mówi - przeskoczyć ogromny odcinek czasu i znaleźć się w przyszłości, to przed osiągniętym punktem znajdzie się nieskończona ilość innych punktów, których nie dosięgliśmy. Innymi słowy - nie ma końca, a uświadomienie sobie tego stanowi rdzeń koncepcji mówiącej o końcu postępu. 
Nie jestem astronomem, fizykiem czy biologiem molekularnym i nic na to nie poradzę. Śledzę jednak te dyskusje z wielkim zainteresowaniem. Szczególnie ciekawa dla teologa i filozofa jest dyskusja na temat połączenia jaźni i materii, która zwłaszcza w świetle tego, co fizycy nazywają "zasadą atrofii", jest wielce sugestywna, jeśli chodzi o biblijne rozumienie człowieka stworzonego na Boży obraz i podobieństwo, człowieka, który jeśli tego chce, może być uczestnikiem świadomości Boga. Dogłębne wyjaśnienie tych kwestii odciągnęłoby nas jednak zbytnio od głównego tematu. Pytanie będące w zasięgu ręki dotyczy bowiem idei postępu oraz tego, jak idea ta jest w chwili obecnej kwestionowana, nie tylko poprzez wydarzenia w polityce, życiu społecznym i kulturze, lecz również w nauce, która postępując według swej własnej rygorystycznej metodologii, odkrywa, iż istnieje wiele rzeczy, których nie znamy i nigdy nie będziemy w stanie poznać. Ktoś może protestować i twierdzić, że ograniczenia te są marginesem, że wciąż istnieją szerokie przestrzenie możliwych odkryć otwarte dla przyszłych pokoleń. Tak to zwykle jest z ograniczeniami, że z definicji znajdują się one na marginesie. Istotne jest jednak, iż został zerwany związek między wiedzą i postępem, który pojawił się w starożytnej Grecji, a w formie nazwanej przez nas naukową był dotychczas zarówno motorem, jak i gwarantem nowoczesności. Tak twierdzą niektórzy z ważniejszych myślicieli naszych czasów.
Postęp przyszłości i religia
Coś jeszcze innego kierowało jednak ideą postępu. Nawiązując do raczej melancholijnej książki Nisbeta poświęconej temu tematowi, przywołajmy postawione w jej epilogu pytanie: "Jaka jest przyszłość idei postępu na Zachodzie?". Rozwijając tę myśl, Nisbet mówi: "Jakakolwiek odpowiedź na to pytanie wymaga odpowiedzi na pytanie wcześniejsze: Jaka jest przyszłość judeochrześcijaństwa na Zachodzie?". Dalej stwierdza, że wielcy myśliciele Oświecenia, np. Lessing, Kant, Herder oraz Priestley, widzieli, że idea postępu jest "ściśle i głęboko związana z chrześcijaństwem". Jest to prawdą także w odniesieniu do niezwykle wpływowych proroków postępu. "Dojrzałe pisarstwo Saint-Simona i Comte’a, wybitnych postaci w historii idei postępu, potwierdza tę tezę. Nawet Mill, przez większą część swego życia zzdeklarowany ateista, doszedł pod jego koniec do wniosku, iż chrześcijaństwo jest nieodzowne zarówno dla postępu, jak i zachowania porządku". Jeśli chodzi o Karola Marksa, powszechne jest dziś przekonanie, iż jego wielka ideologiczna struktura dialektyki historii jest jedynie heretycką wariacją na tematy chrześcijańskie. 
Chociaż melancholia Nisbeta jest głęboka, to wyraża on może słabą, ale jednak nadzieję, iż religijne przebudzenie może jeszcze uratować ideę postępu, i dostrzega nawet oznaki takiego przebudzenia. Dziś, dwadzieścia lat później, wielu uważa, że oznaki te są bardziej widoczne. Nisbet cytuje Yeatsa: "Z pewnością jakieś objawienie jest w zasięgu ręki?", Może tak, a może nie. I kończy swoją książkę stwierdzeniem: "Na podstawie doświadczenia historycznego wydaje się oczywiste, iż jedynie w kontekście prawdziwej kultury, której jądrem jest głębokie i rozległe doświadczenie tego, co święte, prawdopodobne jest, iż odzyskamy zasadnicze warunki postępu oraz wiary w niego - przeszłość, teraźniejszość i przyszłość". 
Postęp dogmatem. Postęp wiarą. Te stwierdzenia brzmią jak religia - religia postępu. W ten sposób postęp stał się fałszywą religią, wręcz idolem, oraz zmartwieniem wielu chrześcijańskich i żydowskich myślicieli czasów nowożytnych. Niewielu wyraziło swoje wątpliwości z taką intensywnością i proroczą pasją jak Reinhold Niebuhr. Żaden amerykański teolog od czasów Niebuhra (zm. 1971) nie wywarł tak przemożnego wpływu na nasze życie intelektualne. Jako mistrz tego, co zostało nazwane neoortodoksją, precyzyjnie zaatakował on połączenie judeochrześcijaństwa i idei postępu, które Nisbet i wielu innych chciało ożywić. W swoich wykładach z Gifford z 1939 r., opublikowanych pod nazwą "Nature and Destiny of Man" ("Natura i przeznaczenie człowieka"), Niebuhr zauważał: "Idea postępu jest możliwa jedynie na gruncie kultury chrześcijańskiej. Jest to zsekularyzowana wersja biblijnej apokalipsy oraz hebrajskiego rozumienia historii, która ma sens, w odróżnieniu od historii w ujęciu Greków".
Zsekularyzowana "katolicka synteza"
Niebuhr nie uważał tego za komplement wobec kultury chrześcijańskiej. Jego zdaniem idea postępu jest kulturowym wypaczeniem autentycznego chrześcijaństwa. Jako zagorzały protestant, piszący w czasach poprzedzających rozkwit ekumenicznych obyczajów, winą za to wypaczenie obarczał on to, co nazwał "katolicką syntezą" natury i łaski. Synteza ta została zsekularyzowana w czasach Odrodzenia i nowoczesności. Zdaniem Niebuhra zsekularyzowana idea postępu wyłoniła się z biblijnego rozumienia celu historii. Oderwała się ona jednak od prawdy biblijnej, mówiącej, iż wypełnienie się historii przekracza ją samą. Odrzuciła przez to jakiekolwiek pojęcie sądu Bożego. Tak więc zsekularyzowana wersja historii zakończyła się "brakiem świadomości dwuznacznych i tragicznych elementów historii". Prawdą jest, powiada Niebuhr, iż ludzka historia jest pełna niekończących się możliwości, jednak idea postępu zapomina o tym, iż są to niekończące się możliwości prowadzące zarówno w kierunku dobra, jak i zła. "Tak więc historia nie posiada rozwiązania swego własnego problemu". 
Niebuhra oskarżono o posępny i pesymistyczny pogląd na historię, on sam nazwał go jednak "chrześcijańskim realizmem". Jego zdaniem nawet ludzie pozbawieni idei postępu, wątpiący w osobisty, społeczny i naukowy rozwój mogą przyczynić się do rozwoju dobra. Istnieje bowiem coś takiego jak "twórcze zwątpienie", które prowadzi do wiary, zaś taka wiara "staje się mądrością nadającą ČsensÇ życiu i historii, które w przeciwnym razie pozostałyby bezsensowne". To, czego powinniśmy się byli nauczyć przez ostatnie dwieście lat, szczególnie zaś na podstawie tragicznych wydarzeń tego wieku, to fakt, iż historia nie jest odpowiedzią na pytanie, którym jest ona sama. Niebuhr zgrabnie ujął to zagadnienie: "Innymi słowy nauczyliśmy się, iż historia nie jest swym odkupicielem".
Wypełnienie krzyża
Wnioski Niebuhra mogą nie przekonywać, jednak jego wrażliwość jest nieocenionym zabezpieczeniem przeciwko płytkiemu sentymentalizmowi i utopijnym fantazjom, które zdecydowanie za często towarzyszyły refleksji na temat historii oraz jej możliwości. Niebuhr słusznie przypomina nam, iż nie jest ona nieprzerwanym marszem postępu. Według chrześcijańskiego poglądu na rzeczywistość doświadczenie zarówno osobiste, jak i społeczne ma kształt krzyża i jest drogą krzyżową. Równocześnie krzyż nie jest ostatecznym słowem, istnieje bowiem zmartwychwstanie i jest to zarówno zmartwychwstanie w historii, jak i zmartwychwstanie historii. Przede wszystkim jednak jest to zmartwychwstanie zawarte w historii Jezusa - i jest to jedynie przedsmak, wstęp lub obietnica zmartwychwstania wszystkich rzeczy. To z pewnością obraz zapożyczony z wielkich hymnów kosmicznych św. Pawła, znajdujących się np. w pierwszych rozdziałach Listów do Efezjan i Kolosan. Do Efezjan Paweł pisze: "przez to, że [Bóg] nam oznajmił tajemnice swej woli według swego postanowienia, które przedtem w Nim powziął dla dokonania pełni czasów, aby wszystko zjednoczyć na nowo w Chrystusie jako Głowie: to, co w niebiosach, i to, co na ziemi" (Ef 1, 9-10). 
Wizji tej nie da się oddzielić od zdecydowanie żydowskiego rozumienia czasów mesjańskich. Główna różnica pomiędzy żydami a chrześcijanami dotyczy tego, czy i w jaki sposób czasy mesjańskie są antycypowane w osobie Jezusa, którego chrześcijanie nazywają Chrystusem. Zarówno bowiem dla chrześcijan, jak i dla żydów przeszłość i teraźniejszość uczestniczą w tym, co św. Paweł nazwał "pełnią czasu". W powołaniu Abrahama, wyborze Izraela, obietnicach danych poprzez proroków oraz - dla chrześcijan - w przyjściu Chrystusa, plan historii wypełnia się. Żydzi spierają się między sobą, podobnie jak chrześcijanie, na temat eschatologicznych scenariuszy oraz apokaliptycznych szczegółów, osiągnięcia "pełni czasu". Wszyscy jednak zgadzają się, że historia nie polega, używając słów cyników, na jednym przeklętym wydarzeniu następującym po drugim; historia wypełni się w królestwie Bożym. Niebuhr ma bez wątpienia rację, kiedy mówi, że "historia nie jest swoim własnym odkupicielem". Jednak biblijny pogląd - pogląd, który jest konstruktywny dla zachodniej kultury zarówno w jej religijnym, jak i świeckim kształcie - mówi, że historia posiada swego Odkupiciela oraz że ten Odkupiciel, chociaż zasłonięty i czasami ukryty, jest obecny i działa w samej historii. 
Szanując ekumeniczne obyczaje, należy jednak uznać, iż istnieje napięcie, o ile nie konflikt, między tym bardzo protestanckim odczytaniem historii przez Niebuhra a "katolicką syntezą". W naszych czasach jest ona energicznie ukazywana w pontyfikacie Jana Pawła II. W październiku 1998 r. Papież ogłosił swą trzynastą encyklikę Fides et ratio, w której w sposób zdecydowany potwierdza, iż pomiędzy wiarą i rozumem, nauką i religią, filozofią i objawieniem nie może być żadnego konfliktu; wszystkie prawdy stanowią bowiem jedno, gdyż Bóg, źródło i kres całej prawdy, jest jeden. Ludzie ze swej istoty poszukują prawdy, zaś objawienie dostarcza temu poszukiwaniu ostatecznego horyzontu. Słowo Boże, albo inaczej mówiąc Logos, który jest porządkującą przyczyną wszystkich rzeczy, wcielony został w historię i gwarantuje, że poszukiwanie prawdy nie dokonuje się na próżno. Jednak jej pełne poznanie otrzymamy dopiero na końcu czasów, a w drodze zarówno wierzący, jak i niewierzący, którzy uczciwie jej poszukują zgodnie z zasadami nauki i rozumu, będą usprawiedliwieni. 
Jest to z pewnością śmiała wizja, czy jest to jednak doktryna postępu? Odpowiedź jest zarówno pozytywna, jak i negatywna. Jeśli przez postęp rozumiemy gładki, narastający i niemal automatyczny ruch w czasie od tego, co gorsze, do tego, co lepsze, od ignorancji do oświecenia, odpowiedź z pewnością będzie negatywna. Jeśli jednak za postęp uznajemy fakt, że ludzkie istoty są wolnymi wykonawcami, zdolnymi do uczestnictwa w transcendentnym celu, który jest zarazem immanentny w historii i niesie ze sobą niepodważalną obietnicę potwierdzenia tego wszystkiego, co prawdziwe, dobre i piękne, wówczas odpowiedź będzie pozytywna.
Odwrotny postęp
Postęp moralny można jednak rozumieć całkowicie inaczej. Wskazaliśmy już na wydarzenia tego wieku, które w tak brutalny sposób podważyły ideę moralnego postępu. Powinniśmy więc przynajmniej dopuszczać taką możliwość, iż jesteśmy dziś świadkami nie tyle moralnego postępu, co dramatycznego moralnego regresu. Podczas gdy, jak już zauważyliśmy, osoby uprawiające nauki ścisłe wyrażają nawą pokorę, jeśli chodzi o granice swej wiedzy i kontroli, wielu spośród tych, którzy pracują w dziedzinie teorii i praktyki etycznej, wykazuje bezgraniczną arogancję. Dla przykładu Uniwersytet Princeton powierzył niedawno prestiżową katedrę etyki australijskiemu etykowi Peterowi Singerowi. Singer zdobył sławę, albo raczej niesławę, broniąc praw zwierząt jako, równych prawom ludzi lub od nich ważniejszych. Wśród różnych jego twierdzeń znaleźć można tezę, iż po narodzinach człowieka powinien istnieć miesięczny okres próbny, w tym czasie dziecko obciążone wadami mogłoby być zabite w majestacie prawa. Z powodu popierania dzieciobójstwa oraz eugeniki Singerowi odmówiono możliwości wygłaszania wykładów na niemieckich uniwersytetach, gdzie istnieje jeszcze żywa pamięć historyczna takich argumentów oraz konsekwencji ich uznania.
Jak pokazuje decyzja podjęta przez władze Uniwersytetu Princeton, Singer nie jest postacią marginalną w naszej kulturze intelektualnej. Tym bardziej że jest on również autorem głównego dwudziestostronicowego hasła na temat etyki zamieszczonego w piętnastym wydaniu “Encyclopedia Britannica”. Od Konfucjusza i Arystotelesa do Mojżesza Majmonidesa i św. Tomasza z Akwinu, poprzez Hume’a i Kanta do Petera Singera hasło przedstawia uwalnianie się moralnej teorii i praktyki od jakichkolwiek prawd, które nakładają ograniczenia na nasze dążenie do władzy i kontroli. Sedno takich poglądów jest zawarte w tytule książki Singera z 1995 r “O życiu i śmierci. Upadek etyki tradycyjnej” Wniosek iż Singer nie żałuje upadku tego, co lekceważąco nazywa etyką tradycyjną, jest oczywisty w kontekście zimnego stwierdzenia z jego artykułu w “Encyclopedia Britannica”: “Kulminacją takiego postępu w zakresie ludzkiej reprodukcji będzie opanowanie inżynierii genetycznej… Być może. będzie to zagadnienie stanowiące największe wyzwanie etyki w XXI wieku”. Singer nie pozostawia żadnych wątpliwości co do tego, iż z radością wita owa wyzwanie i zuchwały nowy świat, który ono zwiastuje. Kosmologowie i biolodzy molekularni, a więc osoby związane zasadami metody naukowej, dochodzą do kresu wiedzy, gdzie milkną w obliczu tego, co może być uznane za potwierdzenie stworzonego charakteru osoby ludzkiej. Teoretycy etyczni –  nie związani takimi zasadami – dochodzą do kresu wiedzy, gdzie jest już wszystko jedno, co się mówi i robi.
Racjonalizm bez wiedzy
	Całkowicie inny opis historii etyki uraz jej postępu lub regresu dostarcza nam szeroko dyskutowana i powszechnie czytana mała książka Alasdaira MacIntyre'a “Dziedzictwo cnoty” – moim zdaniem jedna z najważniejszych książek na temat filozofii moralnej opublikowanych w tym stuleciu. Dla MacIntyre'a skutkiem opisu teorii i praktyki moralnej zaproponowanego przez takie osoby jak Singer – opisu, który jest dziś dominujący wśród naukowców – jest racjonalizacja etyki, która oderwała się całkowicie od jakiejkolwiek tradycji moralnej czy prawdy –  od naszej wiedzy na temat moralności i prawdy, Zdaniem MacIntyre’a skrajny wybór, który staje przed nami, to wybór pomiędzy Arystotelesem i Nietzschem, pomiędzy tradycją moralności z jednej strony a moralnym nihilizmem z drugiej. Różne intelektualne skłonności, rozwijające się pod sztandarem “postmodernizmu”, opowiadają się całkiem świadomie za nihilizmem. Arogancja oświeceniowego racjonalizmu, którą Niebuhr w sposób uzasadniony krytykował, utorowała drogę arogancji postmodernistycznego irracjonalizmu. Świecki racjonalizm starał się zrobić zbyt dużo, jest jednak w stanie racjonalnie uznać swoje niepowodzenie. Irracjonalizmu nie stać na taką pokorę.
Zdaniem MacIntyre’a i innych Oświecenie przegrało, opierając się na własnych kryteriach. Pomimo ogromnych wysiłków, spośród których największym był ten podjęty przez Immanuela Kanta, Oświeceniu nie udało się stworzyć etyki, na którą każda rozumna osoba, działająca racjonalnie, musi się zgodzić. Przez jakiś czas społeczeństwo było w stanie żyć, czerpiąc z kapitału wcześniejszych tradycji moralnych, teraz jednak kapitał ten został mocno uszczuplony, a upadek Oświecania szeroko rozreklamowany i w końcu nadszedł czas na triumf nihilizmu. Przy takim odczytaniu postmodernizm jest produktem nieudanej nowoczesności, zaś nihilistyczna awangarda jest powrotem do rządów barbarzyńców. Podobnie jak w starożytnej Grecji barbarzyńcami określa się tych, którzy znajdują się poza cywilizowanym kręgiem rozmowy o tym, jak powinniśmy zorganizować nasze wspólne życie, o znaczeniu tego, co właściwe i niewłaściwe, dobre i złe. Są to ludzie, którzy nic nie wiedzą i uparcie twierdzą, iż niczego nie można poznać.
Przywołajmy w końcu rozdział książki MacIntyre’a. Autor kreśli w nim paralelę pomiędzy naszymi czasami a upadkiem Cesarstwa Rzymskiego, wówczas, gdy ruch monastyczny św. Benedykta dał cywilizacji schronienie: “To co [teraz] się liczy, to stworzenie lokalnych form wspólnoty, w których bycie obywatelem oraz życie intelektualne i moralne mogą przetrwać nowe ciemne wieki, w których już żyjemy. Skoro zaś tradycja moralna była w stanie przetrwać okropności ostatnich ciemnych wieków, nie jesteśmy całkowicie pozbawieni podstaw do nadziei. Tym razem jednak barbarzyńcy nie czekają na granicach; oni już od pewnego czasu nami kierują. I to właśnie nasz brak świadomości tego faktu jest częściowo przyczyną naszego trudnego położenia. Czekamy nie na Godota, lecz na następnego - z pewnością zasadniczo innego - św. Benedykta”.
Naszkicowany obraz może się nam wydawać cokolwiek przerysowany. W końcu ci, których nazywamy barbarzyńcami, nic są ludźmi pierwotnymi, jakimiś neandertalczykami; często są to ci, których uważa się za “najinteligentniejszych i najlepszych" spośród nas. Takie wyjaśnienie nie trafia jednak w sedno sprawy. Nowi barbarzyńcy są nimi nie dlatego, iż brak im obycia, lecz właśnie ze względu na ich nadmierne obycie w tym, z czego już się wycofali, a co nazwałem cywilizacyjnym kręgiem debaty moralnej. Używając słów prostszych, krąg ów to “tradycyjne wartości”. Barbarzyńcy nie chcą być ograniczani przez to, co poznaliśmy, przez mądrość, którą otrzymaliśmy, mądrość określającą, co jest dobre, a co złe, co właściwe, a co nie właściwe. Dla nich przeszłość to zaledwie przygrywka.
Pytania
Co zatem możemy powiedzieć o przyszłości postępu moralnego? W ramach kręgu cywilizacyjnego istnieje postęp (i regres!) moralny, odnoszący się do sposobu naszego życia. Nie istnieje jednak postęp w sensie wykraczania poza prawdy moralne, które tworzą ten krąg. Potrafimy wykorzystać kolejne implikacje tych prawd albo go opuścić przez zaprzeczanie istnienia moralnej prawdy. Znakiem nadmiernego obycia stało się w naszych czasach powtarzanie pytania zadanego przez Poncjusza Piłata: “Cóż to jest prawda?”. Poncjusz Piłat, dobrze wychowany Rzymianin, znacznie bardziej światowy niż więzień, który stanął przed nim, był prekursorem barbarzyńców będących dziś u władzy.
	Te trwałe prawdy są czasami nazywane prawem moralnym. W Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych nazywają się one prawami natury oraz Bogiem natury. Są one także zwane pierwszymi zasadami etyki, a więc już z definicji są pierwsze. Analiza moralna nie może iść dalej niż one same lub wykraczać poza nie, podobnie jak ludzka świadomość nie może iść dalej niż ono sama lub wychodzić poza nią. Pięćdziesiąt lat temu C.S. Lewis, przy pomocy pojęcia zapożyczonego z konfucjanizmu, nazwał te pierwsze zasady “Tao”. W dziele “The Abolition of Man” (“Zniesienie rodzaju ludzkiego”) przewidział z wielkim wyczuciem współczesną debatę na temat etyki biomedycznej, technik reprodukcji, inżynierii genetycznej oraz postępu w zakresie eugeniki. Tao, powiada Lewis, jest wspierane przez tradycje religijne i moralne w zakresie wpajania pewnych zasad, takich jak: ogólna dobroć w stosunku do innych, szczególna dobroć w stosunku do swej własnej społeczności, obowiązki wobec swoich rodziców i przodków, obowiązki wobec dzieci i przyszłych pokoleń, zasady sprawiedliwości, uczciwości miłosierdzia oraz wspaniałomyślności. Prawdy te, niezależnie od tego, czy sformułowane na podstawie Tory, Kazania na Górze, chińskich “Analects”, Cycerona bądź Bhagavad Gity, tworzą krąg cywilizacyjny.
Tak, jak każda tradycja, Tao jest narażone na zniszczenie. Ci, którzy chcą go zniszczyć, pytają “dlaczego nie?”, a udzielenie racjonalnej, uargumentowanej odpowiedzi, która dodatkowo przekonałaby wszystkich, nie zawsze jest możliwe. Dalej w odpowiedzi na twierdzenie o istnieniu zasad, które narzucają ograniczenia, awangarda stawia pytanie “A kto tak mówi?”. Przywoływanie w odpowiedzi nawet najbardziej czcigodnego autorytetu ma w naszych czasach niewielkie znaczenie. Najbardziej niszczące jest jednak to, co nazywa się hermeneutyką podejrzeń, w ramach której każda zasada, prawo lub zwyczaj jest postrzegany jako instrument służący do osiągnięcia ukrytego celu przez jakąś władzę, broniącą swych interesów. W ten sposób Tao zostaje odrzucone. Patrzymy “przez” jego zakładany autorytet, zaś siła jego przykazań i ograniczeń jest “wyjaśniona”. Skutkiem takiego patrzenia jest to, co Peter Singer z pełnym przekonaniem nazwał upadkiem etyki tradycyjnej. Lewis rozumiał dobrze, co działo się w naszej kulturze intelektualnej. Przywołajmy ponownie niezwykły fragment z “The Abolition of Man”:
“Nie można jednak kontynuować  wyjaśniania« w nieskończoność: zorientujesz się, iż wyjaśniłeś już samo wyjaśnienie. Nie można w nieskończoność kontynuować patrzenia poprzez« rzeczy. Cały sens patrzenia przez coś polega na zobaczeniu poprzez to czegoś. Dobrze, jeśli okno jest przezroczyste, ponieważ ulica lub ogród znajdujące się za nim są nieprzezroczyste. Jak by to było, gdyby można było patrzeć także przez ogród? Nie ma sensu próbować patrzeć »poprzez« pierwsze zasady. Jeśli patrzy się poprzez wszystko, wszystko staje się przezroczyste. Zaś w pełni przezroczysty świat jest światem niewidocznym. Widzieć poprzez« wszystkie rzeczy oznacza nic widzieć nic”.
Na tak postawiony problem wielu współczesnych odpowiada: “Istotnie! Patrzenie poprzez pierwsze zasady etyki polega na niewidzeniu niczego. To zaś oznacza spostrzeżenie, iż poza tym, co my pragniemy czynić, nic nie istnieje. Skoro zaś nic nie istnieje, wszystkie rzeczy są dozwolone”. Tak przemawiają barbarzyńcy obecni wśród nas. Czy rządzą nami w takim stopniu, w jakim sugeruje to MacIntyre, nie wiem. Fakt, czy będą nami rządzić w przyszłości, zależy od naszej zdolności do dyskutowania oraz nadania tej dyskusji publicznego wymiaru - czy istnieje coś takiego jak wiedza moralna. Do istoty wiedzy należy fakt, iż możemy w nieskończoność dyskutować o tym, co wiemy oraz w jaki sposób to wiemy. Możemy przynajmniej dyskutować do momentu, w którym, zgodnie z trafnym sformułowaniem 13 rozdziału Pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian, poznamy tak, jak sami zostaliśmy poznani. Tao Lewisa dostarcza minimalnej podstawy do takiej dyskusji. Podejrzewam jednak, że chociaż Tao jest użyteczne, jest ono zbyt minimalistyczne. Mocniejsze i społecznie skuteczne rozumienie prawa naturalnego oraz pierwszych zasad wymaga wyraźnego uznania Boga Izraela i osiągnięć Greków, gdyż wspomniane prawo i zasady znajdują wyraz w tym, co w sposób uzasadniony określa się jako judeochrześcijańską tradycję moralną. Ta partykularna tradycja dostarcza najbardziej solidnego fundamentu pod prawdziwie uniwersalną etykę Jest to jednak dyskusja, którą należy przeprowadzić przy innej okazji.
Odpowiedź na pytanie, czy barbarzyńcy będą rządzić nami w przyszłości, zależy od rodziców, przywódców religijnych, wychowawców, naukowców, polityków, artystów wraz pisarzy, którzy nie wstydzą się publicznie wyrazić, co wiedzą na temat tego, co słuszne i nie słuszne, dobre i złe. Pierwsi obrońcy idei postępu, w tym także postępu moralnego, mieli rację, uważając iż wiedza i postęp są nierozdzielne. Nie może być postępu poza cywilizacyjnym kręgiem prawd moralnych, które zastaliśmy w momencie przyjścia na świat, poprzez które jesteśmy sprawdzani i których powinnościami jesteśmy związani. Postęp jest możliwy jedynie wewnątrz tego kręgu, z nadzieją zachowania go dla tych, którzy przyjdą po nas. Alternatywą jest świadome trwanie w ignorancji nihilizmu.
Przełożył Krzysztof Warchoł

•	Richard John Neuhaus jest redaktorem naczelnym miesięcznika “First Things”. Niniejszy artykuł został zaczerpnięty z przemówienia wygłoszonego na dorocznej konwencji Amerykańskiego Towarzystwa Chirurgów w Orlando na Florydzie. Tekst artykułu został zamieszczony w sierpniowo-wrześniowym numerze miesięcznika “First Things” z 1999r.