Tokodede

Esplikasaun Tetun

Ahu Api

Ema ne’ebé sai hanesan makdalen iha uma lisan ou uma lulik ida nia laran. Iha adat, nia mak hein ahu ho ahi iha uma lulik. Lia adat hotu ne’ebé hato’o bá uma lisan ho uma lulik sei mai hato’o iha Ahu Api hafoin nia sei fo sai ba uma-kain iha uma lisan ne’e nia laran

Ala há

Diskursu adat. Lia na’in sei hasai liafuan bainhira simu bainaka ou atu hala’o seremonia ida. Ala ha la hanesan ho Toe Pololo

Ala roo

Hola malu. Iha signifika rua. Ida katak ema feto ho mane ne’ebé hola malu tuir lei adat. Ida fali signifika katak, sira moris hanesan fen ho la’in tiha ona maibé seidauk iha rekoñesementu formal

Ama

Aman. Ema mane ne’ebé kaben na’in no iha oan

Ama rae modoo

Bebe oan ou ema ne’ebe moris mai aman la iha ou la hetan rekonese husi nia aman

Ama susu

Aman rasik. Ema mane ne’ebé kaben ho feto no fo oan. Sira iha oan rasik, feto ou mane

Ama Pa’a

Aman hakiak. Ema mane ne’ebé foti labarik no hakiak hanesan oan

Amaluli

Mane-foun ho nia maun alin sira bolu  ou hanaran feto foun nia aman ou tiun

Ana

Oan. Labarik ne’ebé

Ana Kai Heu

Feto ne’ebé foin haharis oan ba dala ulun. Oan Primeiru

Ana Kura

Sanan. Sanan ida ne’e hodi tau labarik nia kaan bainhira foin moris

Ana Pa’a

Oan hakiak

Ankoda

Ema ne’ebé baku babadok

Api mat

Ahi matan

Api mat luli

Ahi matan lulik. Iha uma lulik nia laran iha ahi matan lulik. Fatin ne’e atu tein ai  han lulik bá matebian ho beiala sira

Askroa

Animal Bibi. Bibi hanesan matéria ne’ebé mane-foun hodi hala’o lia ho umane sira

Askroa biro lala

Bibi ne’ebe uza atu oho ba dala uluk husi oan feto bot ou mane foun bot ni’an

Askroa trobu

Bibi ne’e’e ema oho atu kose nia ran ba ai-balu mate ni’an

Askroa doso api

Bibi ne’e’e feto foun sira promete antes umane nia ema ida atu is kotu ou mate. Bibi ida ne’e sei oho hanesan modo ba lia mate ne’e

Ba’a hine

Feto-foun nia inan-aman ou familia bolu ou hanaran mane-foun nia inan ou tian

Ba’a mane

Feto-foun nia inan-aman ou familia bolu ou hanaran mane-foun nia aman ou tiun

Baba

Babadok.  Babadok ida ne’e ema baku hodi tebe ou halo dahur hodi simu umane-manefoun. Bainhira baku baba, iha rítimu múzika hitu ne’ebé lian la hanesan. Rítimu sira ne’e nia naran mak : 1) Bibi luka  2 ) Meta leki 3) Sar suba 4)  Hatu lalo  5) rede besi  6) Rupu  7) Daga tai

Bagi

Banin. Termu ida ne’ebé manefoun bolu feto foun nia inan aman

Bagi Mane

Feto-foun nia inan-aman ou familia bolu mane-foun nia aman ou tiun

Bakadudu

Babadok.  Babadok ida ne’e ki’ikoan no ema uza bá tebedai

Barlaki

Barlaki. Tradisaun fó folin bá feto wainhira ema mane ida bá husu feto hodi fo folin tuir obrigasaun adat

Balasi Koe

Monu ain. Ema ida ba monu ai ba ema seluk hanesan avo, inan-aman, tiun ou maun alin bainhira iha lia naksalak. Monu ain ne’e atu husu perdua no hadame malu fali

Basa

Hadak. Fatin hodi tur ou tau sasan. Hadak halo husi au ou piku  

Basa bresi ou basa luli

Hadak ne’ebé umane ho mane-foun sei hato’o sira nia bua ho malus antes atu tama ba uma lulik. Iha lian Tokodede hanaran managa

Basa hine

Hadak Feto. Mane-foun sira ne’ebé atu tama ba uma lulik sei sa’e no tuur iha hadak feto antes hakat tama bá uma lulik

Basa mane

Hadak mane. Umane sira ne’ebé atu tama bá uma lulik sei sa’e no tuur iha hadak mane antes hakat tama bá uma lulik

Bei

Abo

Bei’ala

Abo bei’ala

Bei ana

Bei oan dala rua ou liu. Termu ne’ebé hateten katak avo ne’ebé iha ona bei oan dala rua ou liu  

Berlebá

Ema ida wainhira hala’o lia adat, bele la’o oin rua, bele hanesan fetsan bele mos hanesan manefoun

Beru o Dase

Ritual adat ida atu foti fali labarik mane ou feto ida atu sai hanesan oan. Tuir adat, oan ida ne’e iha direitu ran no bá buat hotu hanesan oan rasik

Bibi Luka

Biti lagana luli

Biti ulunlulik ba mane foun sira hodi tur iha uma lulik

Bliar

Klamar

Bliar sa’e 

Mate bian sa’e.  Wainhira mate bian ida tama ba ema moris nia isin hodi hateten nia hakarak

Bolu Karbau soru

Bolu Karau dikur. Iha tempu antigu, liurai no chefi suco sira uza krau dikur hodi bolu reinu ou ema atu halibur wainhira sira atu hato’o lia menon ou atu halo soromutu

Bria

Mate bian

Bria resa

Bukae. Iha seremonia ritual adat umane mane-foun, manefoun sira hodi bukae ne’ebé kompostu hanesan na’an lalar, katupa hó ai-han seluk wainhira sira hodi karau, bibi, osan ho tua bá hatama iha lia adat umane sira nian. Bria resa ne’e signifika katak

Buo los malu

Bua ho malus. Media ne’ebé lia nain sira sempre uza atu halo ritual iha adat  

Buli

Halo aat ema liu husi tau ai-moruk ou veneno liu husi kafe, bee hemu, tabaku, ai-han ho buat seluk tan

Bulu

Prenda adat.  Ritual bá husu feto ou feto ne’ebé mane-foun husu ona. Mane-foun tara ona bandu ba feto ne’e. Nune’e mane seluk labele ba husu fali. Bulu mos hanesan bandu ida ou tara bandu

Buo

Bua

Dadil A’e

Gong boot. Gong ne’e tara iha uma lulik. Gong ida ne’e sei baku wainhira atu simu mane-foun no umane

Dadil bruma

Gong ki’ik. Gong ne’e ema uza wainhira halo tebedai

Dailor

Iha liafuan adat barak temi Dailor hanesan sinonim ba Likisá. Termu Dailor iha mós ligasaun ho liafuan Dilor iha ema Tetun Vikeke

Dama’at

Oda matan

Dara bagi

Tuir Banin.

Dasilutu Kambala

Naran orijinal rai Maubara

Dato

Dato. Termu ida ne’e mai husi lia-malaiu “Datuk” ne’ebé iha signifika hanesan mós ho liurai

Dato ana

Dato oan. Liurai oan

Dato Hine

Dato feto. Liurai Feto   

Dato Lelo

Dato Loron. Ema ne’ebé iha poder hanesan lulik nain nia ulun iha ritual adat. Ita bele kompara sira hanesan padre iha fiar Katóliku nian

Dato mane

Dato mane. Liurai Mane

Dima

Diman

Dinel

Dinel. Ulsuku mean ou mutin nebe’e feto sira uza hanesan assesoria hodi tau iha konde fuk

Disi Gero

Tara horok ou Tara bandu. Hanesan arventidu ida atu ema labele bok ou kontra. Tara bandu hanesan mos lei propriades no interese públiku iha kustumi adat nia laran. Ema nebe’e kaer lei tara bandu maka Kaburoda hanesan ema nebe’e tesi lia, Kabuleha manu ain Kaburoda nian iha aldeia ou knua no Rama hanesan ema nebe’e hala’o funsaun ou kontrola lei tara bandu

Dode

Halo at  ou fekit.  Ritual metan nebe’e hakarak halo aat ema liu husi ritual metan uza materia natureza hanesan anin, manu kakuuk ho buat seluk tan

Dode Mate

Hato’o liafuan hamulak ou mantra iha lian Melayu wainhira atu hatama mate ba iha raikuak ou rate iha ritual adat lia mate nian

Dora

Au naruk. Au ne’e uza hodi ba kuru no tau bee mos

Duduek Te

Hasai husi tua metan nia kelen hodi tau ba fatuk ahi hodi sunu

Duki

Au badak. Au ne’e uza hodi kuru bee

Du Kura

Hasai labarik nia kan hodi tau ho ahu kadesan iha sanan laran. Nune’e to’o fulan ida, sanan ne’e foti sai ba tau iha ai sanak momentu hala’o ritual fase matan ba bebe

Dut

Diman. Bua meik ne’ebé ema halo hodi oho animal

Ee

Bee

Ee ubu

Bee nain. Fiar ida katak bee iha na’in. Nune’e, wainhira atu ba kuru, ita presiza halo tuir ou halo ritual hanesan oho manu, fahi ou bibi hodi husu lisensa ba nia nain. Nune’e be ne’e labele fo moras ou maran

Ee mat

Bee matan

Ee mat luli

Bee matan lulik. Fiar ida katak be matan balun hanesan fatin lulik. Antropologia hanaran fiar ne’e ho termu Dinamismu

Gananar

Termu ida nebe’e hateten katak ema buan sira ne’e hahu hala’o ritual metan hodi halo aat ema

Gase

Gaba. Liafuan nebe’e ema uza bainhira atu hateten buat ne’ebé diak ou kapas

Gase

Ema ne’ebé hanesan matenek na’in iha lia adat ou lisan

Gero

Horok ou Bandu iha lian Portuguesa

Gili Koe Tada

Asesoris nebe’e ema uza iha ain wainhira sira tebe, bidu ou dahur

Giniu

Tudik

Giniu luli

Tudik lulik

Gonor raba

Gotú tali

Hakotu tali

Gotú tali

Iha termus lisan nian, hakotu tali henesan hakotu relasaun entre familia ka maun alin tamba problema ruma.  Bele mos hakotu relasaun entre ema mate ho moris

Gunuru Noo Rui

Kanuru Nuu ruin. Kanuru nebe’e halo husi nuu ruin. Kanuru ne’e uza hodi suru hahan lulik iha ritual lulik ou adat nia laran

Hahi

Animal fahi. Iha lia umane-manefoun, Umane uza fahi ho tais atu fo manefoun sira wainhira sira simu tua, karau ou bibi husi manefoun sira

Hatu

Fatuk

Hatu api

Fatuk ahi. Material nebe’e bei’ala sira uza atu sunu iha ahi ou hanesan ahi kose tradisional ne’ebé ema uza bainhira atu sunu ahi

Hatu luli

Fatuk lulik. Fiar balu nebe’e adora fatuk. Sira fiar katak fatuk iha forsa supranatural no mai husi beila sira. Termu antropologia hanran termu ne’e ho animismu

Hatu los Kai

Fatuk ho ai. Termu adat nebe’e hateten metaforia uma lisan no uma lulik nebe’e simboliza ho fatuk lulik no ailulik nebe’e hari iha hatuboso ou altar lulik

Hatuboso

Fatuk no ai lulik. Hatuboso hanesan mos altar lulik iha uma adat no uma lisan ida nia laran. Hatuboso nia komposto maka hanesan fatuk nebe’e ema hada hodi halo kabuar ho ai metan nebe’e hedi hamrik iha nia leten

Hatulus

Fatuk tolu. Fatuk nebe’e tau iha ahi matan lulik. Ahi matan ne’e ema uza ho tein hahan lulik ba beiala no matebian sira

Hatu lalo

Haur baba

Baku baba. Ema baku baba bainhira atu simu bainaka, bolu reinu ou halo lia mate no lia moris iha lisan ida

Heli hine

Feto-foun nia inan-aman ou familia bolu mane-foun nia inan ou tian

Hia matebliar

Bolu matebian. Ritual adat nebe’e lia nain sira temi no bolu matebian sira hotu iha ritual adat

Hine

Feto

Hine Heu

Feto foun. Termu ida ba familia manefoun atu hanaran feto nebe’e hola sira nia oan ou ema mane

Hore

Tais. Material nebe’e ema uza ba hatais hanesan roupa. Iha tempu antigu ema mane husi klase atan labele tau tais, so liurai sira mak bele uza tais. Ema atan sira hatais hakfolik deit

Hore hine

Tais Feto. Tais nebe’e ema feto uza

Hore mane

Tais Mane. Tais nebe’e ema mane uza. Nia pintura kor mean ho asesoria nebe’e simboliza funu nain no

Hu

Fuan

Hu iso lara iso

Fuan ida laran ida. Termu ida atu hateten unidade ba ema Tokodede

Huku

Fukun. Ida lisan, huku katak hun. Bainhira ema halo ritual fukun hanesan buat ne’ebé hun husi problema, buat ne’ebé sala ou ladiak

Hula

Fulan

Hula muda

Fulan nakukun. Ema Tokodede fiar katak wainhira ema hakarak ta au ba halo uma ou soba diak liu sei ta’a iha hula muda ou fulan nakukun nia laran. Au ne’e sei la fohuk ou at

Hula beseri

Fulan sorin

Hula taer

Fulan naroman

Ibo

Ibun

Ibo Boa

Ibolama

Lia nain. Ema nebe’e sai hanesan representate ou lia nain wainhira ba koalia lia adat. Iha tempu antigu Ibolama hanesan porta voz ho manu ain. Ibolama ho lian tetun ita tradus : ibun ho nanal

Ina

Inan

Ina Pa’a

Inan Hakiak

Inaluli

Inan lulik. Termu ida atu mane foun ho nia maun alin sira bolu feto foun nia inan ou tian

Inama

Umane. Ema sira nebe’e iha kontestu adat rekonese hanesan jerasaun husi parte mane. 

Inama Karbau Am

Umane Karau Aman. Umane dala rua ou umane sira nia umane. Por Exemplu : Avo mane nia inan, nia tiu ho maun alin sira. Ida ne’e ita hanaran Umane karau aman ou mos hanaran Inama Karbau Soru iha liafuan Tokodede

Inama Karbau Ini

Umane Karau Inan. Umane dala ida. Por exemplu : avo mane nia fen nia inan aman ho nia familia sira

Inama Puu

Umane Hun. Umane hun husi avo beila sira nian. Por exemplu : avo primeiru nebe’e ita hatene nia jerasaun hanesan umane. Sira ita konsidera hanesan ita nia umane hun. Nune’e iha adat hanaran sira ho Umane Karau Aman ou inama karbau am

Isi

Isin

Isi putu lolon bremu

Isin ida lolon ida deit. Iha lisan, liafuan ida trasforma katak, ...

Isi ruu

Isin rua

Kabresi Talimane

Tali nebe’e kesi iha kuda nia ulun, tali mane, tali naruk nebe’e  hatama ba Kabresi, hodi kesi kuda. Kabresi Talimane iha lisan Fetosan Umane hatudu liu husi tais ida nebe’e feto ida nia nan sira tara ba manefoun, sinal ida ne’e hatudu katak mane ne’e kesi ona ho feto ida, tamba ne’e pasu ka hakat husi mane ida ne’e limite ona

Kabuleha

Ema nebe’e hala’o funsaun Tara Bandu iha aldeia ida nia laran. Nia hanesan manu ain Kabuleha nian iha aldeia ou knua. Kabuleha nia funsaun atu manda Rama sira hodi kontrola tara bandu. Kabuleha sei responsabiliza nia servisu ba Kaburoda ho Chefi Suco sira

Kaburoda

Nia hanesan ulun husi Kabuleha ho rama iha pratika tara bandu ou disi gero iha lian Tokodede. Nia hamutuk ho Chefi suco atu tesi lia kona ba ema sira nebe’e kontra tara bandu. Iha terminologia lei positivu ita nia funsaun hanesan makaer fukun ou “Hakim” ou “juiz”  iha liafuan Melayu ho Portugues

Kahasa Mat

Fase matan. Ritual ne’e halo bainhira bebe nia husar monu tiha lai. Iha lisan ne’e ema fiar katak bainhira ita hare bebe nia husar bele halo ema nia matan sai at, tamba ne’e tenki fase tiha. Ritual ne’e bele halo loron hitu ou sanulu resin hat hafoin labarik moris

Kai

Ai

Kai ini kdesi

Termu ida ne’e uza iha adat bainhira aty hafolin feto ida. Bain-bain umane sira husu osan ida nebe’e atu fo ba feto nia aman hahaoris

Kai puu

Ai hun. Iha siginika rua. Ida signifika katak ai hun. Ida fali signifikata katak uma ou mahon ba ema hodi hela

Kai hetu

Aifunan

Kai hetu meda

Aifunan midar. Selebra ema mate hafoin hakoi tiha loron sanulu resin hat ou hafoin loron hatnulu

Kai hetu pelu

Aifunan moruk. Selebra ema mate nia loron hafoin hakoi tiha loron hitu

Kai luli

Ai lulik. Ema Tokodede fiar katak ai hun balu iha nia na’in no lulik hanesan : ai hale, ai banir, ai hanek, ai metan, ai besi, au fuik no ai akasia. Nune’e, ai sira ne’e la bele tesi ou estraga

Kai meta

Ai metan. Iha termenologia adat ai metan signifika mos hanesan ai lulik nebe’e hari iha hatuboso ou altar lulik  nia leten

Kai rii

Ai rin

Kai rii pat

Ai rin hat. Iha uma adat ida, kai rii pat iha nia signifika metaforis kona relasaun umane-manefoun, lei adat, forsa natureza, hun no fatuk, relasaun ran, mahon no abut husi existensia humana

Kaibauk

Kaibauk. Assesoris nebe’e ema mane ou feto tau iha rentos

Kaiboba

Ai sanak ida nebe’e ema uza hodi dada karau. Ai ne’e hanesan mata dalan ba manefoun wainhira sira dada karau ba lia adat. Ai kaiboba hanesan mos ai mata dalan hodi dada karau atu labele halai tun sae, siak ou fuik. Ai ne’e sei intrega ba uma lulik.

Kai manu

Ai manu halo hodi doku ba uma lulik nia kakuluk

Kaipera

Fatin nebe’e ema tau sasan hodi fo ofertoriu hanesan ai fuan ou animal. Kaipera ema halo husi au ou bele mos husi ai. Kaipera ema na’in rua ou hat mak leba

Kaisuku

Ulsuku. Asesoria osan mean ou mutin ne’ebé feto sira uza iha konde fuk

Kaka

Maun

Kakali ( kaka-ali )

Maun alin. Iha lia adat, kakali imporante tebes atu ajuda ema nebe’e halo lia

Kalu

Morten. Assesoris nebe’e ema feto ho mane tara ou hahenuk iha sira nia kakorok

Kambatik

Liafuan ne’e mai husi lian Melayu “Kain batik” maibe hetan transformasaun dialek ba Tokodede ho liafuan “Kambatik”. 

Karbau

Animal karau

Karbau Soru

Karau dikur

Kedesa Dole

Tesi sala. Iha hahalok ka liafuan ruma naksalak, lia na’in suira tur hamutuk hodi hatetu lia ka hodi hatun sansaun ba ema ne’ebé halo sala, atu prevene hahalok ou lia fuan naksalak ne’e labele akontese fali iha loron ikus

Kedesa Tok’hú

Tesi lia. Lia na’in sira tesi li atu hetan desizaun ruma

Keke

Kelu nebe’e ema feto ou mane tau iha liman

Kera

Termu ida nebe’e mane foun ou umane sira uza atu bolu malu. Iha lian Melayu ita hanaran “ipar”   ou “conhado-conhada”  iha lian Portugues

Kera los bae

Kera Hine

Manefoun ou umane bolu ba feto

Kera Inama

Termu ida nebe’e mane foun uza hodi bolu umane ho nia maun alin sira ( feto nia maun alin sira )

Kera Mane

Mane foun ou umane bolu ba mane

Kera Maneheu

Termu ida nebe’e umane uza hodi bolu mane foun ho nia maun alin sira

Kerloni

Kadeli. Asesori nebe’e feto ka mane tai iha liman fuan. Karloni ne’e sempre uza iha lia prenda ou kaben entre ema feto ou mane

Klobu Kupusa

Koa husar. Ritual ida ne’e atu koa labarik nia husar wainhira labarik moris mai. Iha ritual adat, ema sei oho fahi hodi hasai bebe nia husar. Umane sira mak sei koa bebe nia husar. Husar ne’e sei rai  iha uma lulik

Ki ou bagi

Feto ho banin. Ne’e katak, antes atu ba fo folin feto foun nian presisa tengki fo uluk banin nia folin hanesan tua, tais ho osan.

Kihiti

Ema hodi ai-moruk at ( black magic) hodi fekit ema

Kinita

Kles buti

Hena mutin. Hena nebe’e ema mane ou feto bobar iha sira nia tais hanesan sintu. Uluk so liu rai, makaer fukun no dato lelo maka bele uza.

Klobu Lagana

Koa Fuk. Ritual adat koa bebe nia fuk wainhira nia halo tinan ida. Iha ritual ne’e inan-aman fo tais ida ba Umane sira hodi koa bebe nia fuk. Fuk labarik sei rai iha uma lulik

Klobu roo

Ema halo aat ema ( black magic) liu husi ko’a ou oho animal hodi hameno loron mate ba ema ida

Knia

Bikan

Knia meta

Bikan metan. Bikan ne’e ema halo husi ai hanek hafoin pinta metan. Bikan ida ne’e uza hanesan bikan lulik hodi fo han ba beiala sira. Bikan lulik ne’e sei la fase ou hamos

Kniku

Fatin tau bee. Kniku halo husi au hodi tau bee mos. Bee ida ne’e hodi tau ou uza ba uma lulik hanesan te’in ou hemu  

Koe

Ain

Koe tada

Ain tanen

Koe tada

Bibi fulun nebe’e ema uza hanesan asesoris iha ain

Kolobor

Tenda ne’ebé halo ba mane foun isra hodi tuur

Kopar

Au kik. Au oan nebe’e ema uza hodi tau tabaku, surat sigredu ou hodi rai sasan osan mean

Koribu

Asesoris nebe’e ema mane tau iha liman kabun

Kos luee ( ilu ee )

Ritual lisan ne’ebé hatudu katak mate na’in ou mate oan sira fo osan ba umane sira. Osan ne’e signifika katak atu hamos mata ben umane sira ni’an ne’ebé mai halerik ba mate

Krabu

Brikus. Asesori nebe’e feto sira tara iha tilun

Kubula

Fahi, bibi ou manu nia aten. Iha ritual oho animal atu hare ema nia moris liu husi animal nia aten. Husi aten ne’e bele esplika ema nia moris ne’e diak ka  lae ? Hetan tulun ou hirus husi matebian no beiala sira ka lae ? Karik iha buat ruma lalos sei halo tuir to’o hetan Kubula nebe’e diak

Kuku

Manu kakuuk. Ema Tokodede fiar katak manu kakuuk hanesan manu at ou mane nebe’e hodi buat foer

Kuta

Marka. Kuta hanesan lia na’in ou inan aman sira tau sinal ba oan ka manefoun liman ou ren toos ho mamaben. Marka ne’e hanesan fo kbi’it ba oan ou manefoun sira

La Sai hine

Ba hasai feto. Ema mane ida wainhira fo folin ona ba feto no hetan ona lejitimasaun adat atu moris hamutuk ho feto. Familia mane nian bele bolu ona feto ne’e mai sira nia knua

Lagana muru

Konde fuk

Laku ou sale

Mane foun ho umane tuir hamutuk wainhira atu ba hafolin feto. Tur hamutuk ne’e atu koalia feto nia folin ho buat seluk tan.

Lapar Luli

Sasan Lulik. Buat nebe’e lulik no ema adora iha uma lulik ou fatin lulik hanesan fatuk, ai ou buat seluk tan

Lapati

Tiuoan ou karte kiik ne’ebé ema halo husi aikadiru tahan

Lapeta

Sasan hatais ou Roupa

Lensu Makasar

Lensu Makasar. Hena ne’e lia nain sira uza atu kesi iha ulun. Iha tempu uluk so liurai no lia nain (dato lelo) mak bele uza. Hanaran lensu Makasar tamba hena ne’e mai husi negosiante Makasar iha tempu passadu

Lekede’e

Lia fuan Tetun iha signifika iha ne’e. Lia fuan Tokodede sinonim ho Lekede’e

Lekeru

Bulak ou lekiráok. Iha fiar balun hateten katak ema sai bulak tamba kontra lisan ou lulik ne’ebé ema bandu

Lekeru bu’o

Ai moris ida nebe’e ema kuda iha hatuboso hamutuk ho kaimeta. Iha naran seluk ema bolu bugas

Lelo

Loron

Lelo duu

Loron monu

Lelo sa’e

Loron sa’e

Likido rogoma

Mane sanulu ne’bé iah uma lisan ida nia laran

Leor luto

Termu metafora nebe’e esplika katak Mane ida ba hela tiha ona iha feto nia uma maibe mane nia familia seidauk ba husu ou fo konesimentu ba feto nia inan-aman ho familia sira

Likisá

Iha opiniaun rua kona ba naran Likisá Termu ida hateten katak Likisá mai husi lia fuan Likis Aa ou Fila an iha lian Tetun. Ida fali esplika katak, Likisá mai husi lia fuan Likiki Sao ou Makikit Knu’uk   

Lisa

Lisan. Hahalok, fiar no kostumi nebe’e ami pratika iha sira nia moris. Lisa sinonim ho adat

Litu

Lafatik

Loelaku

Naran orijinal rai Bazartete

Lo’e meta ou go’e meta

Kore metan. Iha konseitu rua. Ida kore metan tuir konseitu Kristaun. Seluk fali Kore metan tuir fiar no lisan adat ou gentiu tuir liafuan ema Portuguesa. Iha lisan Kristaun : 1) ke’e ruin 2) hadel no reza 3) misa ba matebian 4) husik metan no tau ruin ba rate. Iha kostume adat, kore metan liu husi prosesu hanesan : 1) fo sai lia ba umane mane foun 2 ) halo soba 3) lia umane manefoun 2) hamulak no ke mate ruin 3) hader ruin ou metan  4) fo han matebian 5) seremonia oho karau, bibi no fahi  6) kore metan no hatama mate ruin ba rate 7) bidu ho tebe

Jintiu sira nia lutu mak hanesan : la haris, la sui fuk, la koi hasan-rahun, la dasa rai.  Hatais metan kultura ema Portuges nian

Loku

Loku. Asesoria adat nebe’e ema tau iha liman kabun

Magar

Klamar

Malae

Malae. Termu nebe’e ema uza atu hateten ema estrageiros. Lia fuan ne’e mai husi liafuan “Melayu” . Avo beila ala sira uza termu ida ne’e tamba iha ligasaun ho negoisos Melayu sira antes Portuguesa tama mai Timor.  Ikus mai liafuan Melayu hetan mudansa iha dialek “husi Melayu ba Malae”  nebe’e signifika katak ema estrangeiros

Malae buti

Ema estrangeiros rasa mutin

Malae meta

Ema estrangeiros rasa metan

Mam

Mama. Kostumi ida nebe’e ema han malus tahan, bua ho ahu. Kostumi Mama sai hanesan materia mediasaun ba ritual adat nebe’e iha nia simbulu no signifikasaun nebe’e bot tebes iha lingua transendensia ritual

Mam hati

Mama fatin. Fatin hodi tau bua, malus ho ahu. Mama fatin ema homan husi ai kadiru tahan

Mam hati hine

Mama fatin ne’ebé lok ba feto sira. Nia modelu kabuar

Mam Hati mane

Mama fatin ne’ebé lok ba ema mane sira. Nia modelu kuadradu no fahe ba fatin rua. Fatin ida hodi tau mama, fatin seluk hodi tau tabaku

Managa

Kostumi iha adat nia laran, wainhira ema oferta bua ho malus hodi husu lisensa ho bensaun husi avo beila no matebeian sira antes atu hahu seremonia adat. Managa mos hanesan kostumi ida atu husu, simu,  respeitu ou hato’o lia fuan ba beiala sira antes tama ba uma lulik

Mane Heu

Mane foun. Termu ba Umane sira atu hateten mane nebe’e hola sira nia oan feto

Mane sagulu – Hine Sagulu

Mane sanulu – feto sanulu. Termu ida nebe’e hatudu katak uma lisan ida iha mane sanulu nia ukun. Ne’e la signifika katak, iha uma lisan ida sempre iha ema mane nain sanulu, maibe sanulu hanesan simbulu deit. Ema Timor nia filososia hare numeru sanulu hanesan numeru perfeitu

Manu hulu

Manu Fulun. Asesoris nebe’e ema mane tau iha ulun

Mankledu

Tur fatin nebe’e lia na’ain sira tur hodi hatetu lia ho manefoun ou umane sira baihira iha lia fetosan umane iha uma lisan

Mate

Mate

Mate Aná

Mate oan. Ema ou familia sira ne’ebé lakon sira nia ema ou mate

Mate Meó

Mate mean.

Mate bliar

Matebian. Ema Tokodede fiar katak ita ema bainhira mate sei ba iha dimensaun seluk. Ita mate isin sei dodok maibe klamar sei moris nafatin.  Klamar hanesan materia eternal ida ne’ebé sei lalakon.

Matlos

Matan dok. Ema nebe’e iha kapasidade atu hare ema seluk nia moris, sik ema nia moris, no bele hadia no proteje ema wainhira iha buat at ruma atu estraga.

Mekei

Katuas sira

Mekei hine

Ema ferik

Mekei mane

Ema Katuas

Minita

Kopu. Halo husi nuu kakun. Iha ritual adat Minita uza hanesan kopu hodi hemu bee ou tua iha ritual lulik

Moge

Ai farina ne’ebé ema han bainhira atu haketak ou karik ema koalia bosok

Mula

Mane foun ou umane hatudu sira nia espresaun hirus ba atitude nebe’e sala ou tuir kostumi sala no kontra relasaun adat. Nune’e manefoun presisa fo fali tua ho bibi ba umane atu hadia lia ou hahalok nebe’e sala. Bele mos Umane mak fo fahi ho tais ba mane foun wainhira sira mak halo sala ba mane foun

Napa Meta

Nahe metan. Ritual nahe metan iha meja hodi hahu lutu ba ema nebe’e mate antes atu halo kore metan.

Nau Buti

Tua mutin. Tua nebe’e ema koa husi ai kadiru, nuu ou tali metan. Tua mutin hanesan tua tradisional nebe’e popular

Nau los sisi

Tua ho na’an. Termu ida nebe’e hateten saida mak manefoun sira sei fo umane hanesan obrigasaun iha lei adat. Nau los sisi hanesan mos termu ida nebe’e ema umane temi kona ba manefoun

Nau Sabu

Tua Sabu. Tua nebe’e ema tein husi tua mutin hodi sai ba akohol. Ema uza tua sabu hanesan tua tradisional iha seremonia adat nia laran

Nee dole

Fo sala ou Sansaun. Wainhira ema ida halo sala tuir adat nia tenki fo sala fali tuir lei adat haruka

Nee tunugu

Fo folin. Fo barlaki ou folin feto.

Nunu

Ai hale

Nunu

Hale Lulik. Ema Tokodede fiar katak hale iha na’in no lulilk. Nune’e barak mos halo ritual lulik hodi fo han

Padu

Lilin. Ema halo husi banin nia isin ho kamii. Lilin hanesan materia ritual nebe’e importante iha adat nia laran. Lilin simboliza naroman iha nakukun laran no materia importante ida iha mediasaun ho matebian no beiala sira

Pana ee’

Hamanas bee. Termu ida hateten katak wainhira ema ida halo lia, nia sei bolu maun alin sira hotu atu hato’o nia lia

Pana kape

Hamanas Kafe. Termu ida hateten katak wainhira ema ida pronto ona atu halo nia lia.  Nia bolu maun alin sira atu tau lisuk osan ho material hodi tulun nia hala’o lia

Peri tata

Dada jerasaun. Iha lian Melayu ita hanaran “garis keturunan” ou genealogy iha termu antropologia  

Pili

Belak. Assesosris nebe’e ema mane uza hodi tara iha hirus matan

Pili Buti

Belak mutin. Iha lisan adat nian, belak hanesan materia importante ida hala’o lia umane manefoun

Pili Meo

Belak mean. Iha lisan adat nian, belak hanesan materia importante ida hala’o lia umane mane foun. Pili Meo nia valor liu Pili buti maski sira nai rua uza hotu ba hatur lia adat

Piltau

Belak. Belak ida ne’e mane deit mak tara

Poda

Kelu. Assesoris nebe’e ema feto tau iha liman

Poder

Punu kilu

Fekit. Termu ida hateten katak wainhira ema ida mate ou moras tamba ema halo at liu husi ritual metan ou black magic iha liafun Ingels ou Santet  iha liafuan Melayu

Rae

Rai

Rae Ubu

Rai nain. Iha signika rua. Ida katak rai nain iha termu real. Ida fali signifika katak, rai iha nia na’in lulik. Nune’e ema labele halo foer, halo estraga ou halo sala iha rai lulik sira ne’e

Rae Upes

Rai tuan. To’os nebe’e ema uza hodi kuda batar no halo to’os. Buat nebe’e kuda iha laran antes atu han ou fahe ba malu sei liu uluk husi uma lulik hanesan agradesementu ba matebian, rai nain no beiala sira

Rae Tee

Rai ten. Ema nebe’e halo to’os iha ema seluk nia rai. Sira sei fahe resultadu ho rai na’in hafoin batar, farinha ou ai nebe’e sira kuda fo fuan ou fo isin  

Rama

Rama

Rama ( kabuleha rama )

Nia mak ronda, no kaer ema nebe’e kontra bandu. Nia sei kaer ema sira ne’e hodi intrega ba kabuleha. Iha Lei positivu, ita bele kompara rama hanesan ema nebe’e halo eksekusaun ba implementasau lei adat ( bele kompara ho polisia )

Rapo

Ahu

Rapo mam

Ahu mama. Ema halo husi ahu ruin nebe’e ema sunu. Hafoin sunu tiha ema foti nia ahu

Rapo nua

Ahu fatin. Ahu nia fatin ne’e halo husi au ki’ik. Rapo nua ne’e bain-bain tau hamutuk ho malus tahan iha mama fatin hodi lok ba bainaka

Rede Besi

Regu Hine los regu mane

Juramentu ou registu adat. Ema feto ho mane hafoin remata tiha barlaki manefoun sei hodi feto sae ba uma lulik no taka tais iha sira nia ulun hodi halo juramentu iha iha beila no lulik sira nia oin. Simbolu ba juramentu ida ne’e mak malus tahan nebe’e falun ai han iha nia laran, hafoin mane ho feto sei fo han ba malu

Riha api

Bainhira foin hahoris, inan toba besik ahi matan hodi hetan manas

Rupu

Rusa

Animal rusa

Rusa

Halo malirin. Buat nebe’e ema tau horok ou bandu tiha ona nune’e presisa atu halo malirin fali. Por exemplu aifuan nebe’e ema tau horok presiza halo malirin antes atu ku’u ou han. Rusa  sei halo husi ema nebe’e mak tau horok ou bandu ne’e. Ema seluk labele halo rusa ba bandu nebe’e laos nia mak halo

Rusa o raha

Sabai

Bote

Sabai deri

Umane fo rai ba manefoun sira hafoin simu tiha barlakiadu husi manefoun sira ou bele mos hanesan agradesimentu ida husi Umane ba manefoun sira atu hametin liu tan relasaun familia

Sabu

Buan. Teru ba ema nebe’e uza ritual metan ba iha sira nia fiar no moris hodi halo at ema. Iha lian Melayu hanaran “suangi”

Sabu bana

Buan manas. Termu ba ema nebe’e hanesan pratika ritual metan makaas

Sabu hine

Buan feto

Sabu mane

Buan mane

Sabu kedesi

Buan haneha. Fiar ida katak, wainhira ema ida toba, dada is ho bok an ladiak, koalia mangame, ne’e tamba influenza husi buan nebe’e tama mai ema nia isin

Sai Hine

Hasai feto. Familia manefoun ba hasai fetofoun iha umane sira nia uma hafoin lia adat no barlaki remata ona

Sai tok’hú

Hai lia. Lia na’in haruka manu ain ba fo hatene lia ba umane, manefoun ou maun alin atu hala’o lia ida

Saga Lela

Hadak, Tur fatin iha uma lisan hodi simu bainaka.

Saria

Katana

Saria ho’o

Katana fatin

Sau Sele

Sau batar. Ritual nebe’e ema halo atu hato’o agradese ba beiala sira liu husi uma lulik antes ema atu silu ou han batar iha tinan ida nia laran

Sebeta

Hasee ou lian Melayu hateten “tegur dan perkenalan”. Umane ba hasai feto foun husi uma laran hodi fo koñese ba familia mane foun. Antes atu ba sebeta feto foun, umane sei fo osan ho tua hodi husu lisensa ba umane hodi hasai feto husi uma laran

Sele

Batar

Sele bai

Batar fai. Iha adat nia laran, batar fai hanesan ai han lulik nebe’e oferta ba matebian ou beiala iha uma lulik

Sele hetu ou sele sare meo

Batar funan. Beila sira uluk sukat fulan Febreiru ho batar funan ou batar sare meak

Sele moro

Batar du’ut. Tempu hamos batar du’ut. Sele moro akontese iha fulan Dezembru ou Janeiru

Sele muguru

Batar nurak. Tempu batar nurak sei hahu husi fulan Febreiru ou Marsu

Sele Mara ou Sele mutu

Batar tuan. Batar nebe’e tuan ona hein atu silu. Ida ne’e akontense iha fulan Abril. Iha seremonia silu batar ne’e sei hahu ritual Sau Sele ou Sau Batar

Sere gala

Temi Naran. Lia nain sira hamulak hodi temi mate bian sira nia naran wainhira sira halo ritual adat ema mate nian

Sere mate

Ritual hamulak ba matebian. Lia nain sira hamulak hodi temi mate bian sira nia naran wainhira sira halo ritual adat ema mate nian

Sia

Masin mer

Sia hati

Fatin masin. Iha ritual adat, fatin masin halo husi ai hanek nebe’e ema pinta metan. Fatin ne’e hodi tau masin ou ai manas wainhira ema oferta ai han lulik ba beiala sira iha uma lulik

Sire masa

Look ba karau. Ritual ida ne’ebé manefoun ba look iha kara ne’ebé oho iha lia fetosan umane. Manefoun lori tabaku ho mama tau ho bela atu ha hasai karau nia is. Belak sei intrega ba umane. Umane sei simu ho tais ida

Sisi tegeu

Karau kakorok. Iha ritual adat, na’an ida ne’e tengki fo ba umane husi karau aman mak han. Karik fo ba ema seluk, bele hamosu lia naksalak iha adat

Soa

Uma

Soa Ee

Uma Ben/Nagura uma, ritual ida ne’e hala’o bainhira ema atu tama ba uma nebe foin hari.  Bain-bain lia nain sira oho animal tau nia ran iha nuu lalois nia ben hodi hisik ba uma, hanesan fo malirin no duni sai buat at husi uma laran.

Soa hutus

Uma kakuluk. Iha lulik nia kakuluk nia leten iha ai ida hanesan kaibauk. Ai ne’e ema ukir manu, lafahek, ho asesoris seluk tan nebe’e relasiona ho sira nia moris no fiar

Soa Iko

Uma ikun

Soa Lagana

Uma ulun

Soa Lisa

Uma Lisan.  Soa ou uma hanesan fatin, hun no mahon ida hodi halibur ema lubun iha nia laran. Nune’e mos sira hatene lisa ou lisan hanesan hahalok, lulik, fiar no lei (adat) nebe’e sira uza hanesan kostumi ba sira nia moris lor-loron iha knua ida nia laran. Agora dadaun, ema Tokodede mos defini Soa Lisa hanesan : uma fukun bot liu hotu ba familia ou klan ida nebe’e sei iha relasaun ran ho adat

Soa Luli

Uma Lulik. Uma lulik fatin nebe’e ema tau no rai sasan lulik. Iha adat, Uma lisan ho Uma lulik buat ida deit maibe iha dimensaun nebe’e la hanesan. Uma lisan simbulu relasaun ran, klan ho adat. Maibe Uma lulik representa faze dimensional husi fiar supranatural, subtansia relasaun ho natureza, beial no matebian nune’e mos hanesan intrumento nebe’e kaer pratiku implementasaun adat

Soa Mane Mori

Uma mane ikun. Iha Uma lisan ema tokodede, maun-alin sira bele fahe ba uma lisan tuir sira nia pozisaun iha familia. Nune’e mane kiik  sei hanaran soa mane mori wainhira nia sai husi uma lisan no ba hela iha knua seluk iha suco nia laran

Soa Mane Muno

Uma mane bot. Iha Uma lisan ema tokodede, maun-alin sira bele fahe ba uma lisan tuir sira nia pozisaun iha familia. Nune’e maun bot ou mane nebe’e bot sei hanaran soa mane muno wainhira nia sai husi uma knua no ba hela iha knua seluk maibe iha suco laran

Soa Mankledu

Uma Mankledu. Fatin lia nain sira tesi lia ba umane ho manefoun sira wainhira sira hatama sasan hanesan tua, fahi, bibi, karau ho ain seluk mai lia nain

Soa Pada

Uma Lulik  iha Termu Tokodede Maubara

Soa pat pada pat

Uma Hat Lisan Hat. Termu ida nebe’e esplika katak uma lisan hat hamutuk hodi forma fali uma lisan liurai. Iha tempu Protugues uma lisan hanaran Liurai ou lisan Tanente Kornel. Iha liafuan adat, lia na’ain sira temi liafuan hanesan, “Soa pat, pada pat. Ri besi pat, tali ala pat. Toka pat, tane pat”

Soa Ruku ou nau

Termu ida atu esplika katak ema mane nebe’e sai ba hela iha fatin seluk maibe lori nafatin uma lisan nia naran, iha nia hela fatin foun

Soa Talaa

Uma klaran. Iha Uma lisan ema tokodede, maun-alin sira bele fahe ba uma lisan tuir sira nia pozisaun iha familia. Dala ruma mane klaran sai ba hela fali iha fatin, rai ou knua ketak, nune’e sira hanaran uma lisan ne’e ho termu Soa mane tlaa.

Soba

Baraka. Tokodede hanaran mós ho klobor, ne’ebé ema halo wainhira atu halo lia adat umane manefoun. Baraka ne’e fahe ba ooin rua. Ida naran baraka manefoun ou soba maneheun ho baraka umane ou soba inama

Sodoo Mate bliar

Fo han matebian. Oferta ai han hanesan na’an manu, karau, bibi no fahi hodi fo han matebian iha uma lulik. Hanaran mos aihan lulik ou matebian. Iha kusteme, ai han  ne’e daan deit i la tau masing ou timperus. Ema hotu nebe’e partisipa tengki han ai han. Ne’e signifika katak, ita ho matebian ida deit, ita hetan bensaun no tulun husi sira.

Surik

Surik. Avo antigo sira uza hodi ba funu ou bele mos uza iha ritual formal adat nian. Surik mos hanesan simbulu funu nain no as wain

Tahu

Tua fatin. Tahu halo husi au. Bain-bain ema uza tahu hodi tau tua mutin

Tasi

Tasi

Tasi hine

Norte

Tase mane

Sul

Tata

Avo

Tata Bei

Avo bei’ala. Lia fuan ne’e iha signifika rua. Ida signifika katak avo beila ala. Rua, signifika katak lafahek.  Ema Timor fiar katak avo beiala Timor nian balu mai husi lafahek tuir miots nebe’e iha

Tei

Dahur. Ema feto ho mane kaer liman hodi tebe iha sirkula ida nia laran. Iha dahur nia laran, feto ho mane hananu hodi soe lia bá malu ou pantun tuir lia-malaiu. Dahur sei hala’o wainhira ema halo festa adat hanesan lia umane mane-foun, sau batar, kore metan, lia-kaben no seremonia adat sira seluk

Tei Aa’e

Tebe bot. Hanaran tebe’e bot tamba ema barak forma halo tebe. Iha tebe nia laran laos deit serkula ida maibe bele mos bele iha serkula  husi hat to’o lima.

Tei bruma

Tebe kiik. Ritual tebe-tebe nebe’e ema lubun kiik ida halo serkula. Iha serkula nia laran iha, ema ida hodi baku babadok. Maibe dala ruma mos la iha.

Tumul

Rate ba matebian jentiu sira

Tunugu

Folin

Tutu ibó-Lere lama

Toe

Siak

Toe

Hamulak ou hato’o liafuan. Iha adat Tokodede, Toe hanesan kostumi ida ne’ebé adat nain sira tengki halo wainhira atu komesa ritual adat

Toe hine heli

Hamulak ne’ebé halo wainhira ema mane ida ba hafolin feto foun

Toe Mate

Hamulak adat bá matebian sira hodi tara Babadok no baku ou dere. Nune’e, sira bele bolu umane ho mane-foun hodi hahu lia adat

Toe Pololo

Halolo lia. Hamulak ou lia fuan adat ne’ebé ema koalia iha seromonia lulik nia laran. Liafaun lulik sira ne’e atu husu lisensa no bensaun husi avo bei’ala no matebian sira ba aktividade adat ne’ebé atu hala’o   

Tokodede

Lingua fransa ema Likisá

Tokuhu ( Tok’hu )

Lia. Aktividade ou hahalok ne’ebé halibur fetosan ho umane

Tokuhu buti

Lia mutin. Lia ne’ebé kona ba ema moris nian hanesan : prenda, hafolin feto ou barlakiadu, kazamentu, nagura uma, fo sala ou halo tinan

Tokuhu meta

Lia metan. Lia ne’e kona ba mate nian hanesan : mate foun, aifunan midar, aifunan moruk, hasai metan boot ou ki’ik, bensa rate ou kore metan

Toli Mate

Hakotu relasaun ema mate ho moris. Hamulak adat bainhira ke’e no simu mate ruin. Bele mós atu hamulak ba mate isin foun. Toli hanesan hamulak ida temi buat hotu-hotu ne’ebé iha relasaun ho mate nia moris

Tuhini

Babadok ne’ebé rai besik iha uma lulik. Babadok ida ne’e sei baku hodi simu mane-foun ho umane wainhira sira tama mai Uma lulik. Tuhini iha modelu ki’ik to bot. Iha nia lolon ema halo ukir buat oin-oin hanesan : samea naga, ema, ikan, lafahek, manu ho buat seluk tan

Tupa

Katupa. Ai-han nebe’e ema halo hosi nuu ben ho fos

Ubu-ana

Lia fuan ne’e signifika katak bei oan. Liafuan ne’e mos uza ba avo ne’ebé iha ona bei oan dala ida  

Ubu-kau

Kaan labarik. Isin nebe’e falun bebe iha kabu laran ou lian médiku hanaran plasenta

Ubu los tata

Na’in. Termu ida ne’e bain-bain manefoun sira fo konesimentu ba oan sira kona ba avo umane sira. Tua, bibi ou karau nia na’ain mak ne’e

Ura

Udan

Ura du rae

Udan monu rai. Fulan atu hahu fila rai no kuda batar. Termu ida ne’e mós atu esplika fulan Novembru

Ura ee

Udan ben. Ritual adat ne’ebé halo tuir atu husu udan ben diak iha tinan ida laran. Nune’e ema bele kuda batar no aihan. Nune’e mós udan ben bele fo diak no isin bá ai ne’ebé ema kuda iha rai