Ontstaan van de gangen en het werk van de blokbreker.

grotingang Bemelen(NMM)

De eerste berichten over het gebruik van kalksteen dateren uit de Romeinse tijd, toen het gebruik van mergel als meststof in de omgeving van Zuid Limburg in de kronieken is beschreven. Ook het gebruik als bouwsteen moet in die tijd al bekend geweest zijn, maar toch moet het ontstaan van de gangenstelsels van de omvang zoals we die nu kennen niet in die tijd worden gezocht, maar eerder in de late middeleeuwen, toen als gevolg van oorlogen de vraag naar bouwstenen voor herstelwerkzaamheden en voor de bouw van fortificaties sterk toenam.

Omdat men in de late middel-eeuwen niet in staat was om de dikke deklagen inclusief begroeiing te verwijderen, begon men de ontginning op die plaatsen
waar de geschikte kalksteen in de hellingen dagzoomde. Met eenvoudige gereedschappen als zagen, beitels en houwelen begon men blokken uit de wand te breken.

Rechts is te zien hoe de gangen van het stelsel Zonneberg door de ENCI-groeve aangesneden zijn. Op de foto hiernaast zijn ook de dikke lagen kalksteen en deklagen met begroeiing te zien.
De hoogte van de gangen bedraagt op deze plaats meer dan 10 meter!

Als men eenmaal een geschikte plaats had gevonden, (Soms was het nodig om eerst een tunnel te metselen voor men de geschikte kalksteen bereikte) begon men mergelblokken uit de wand te zagen. In het begin was een ontginning beperkt van omvang, met slechts een enkele gang.

De gangen die op deze wijze ontstonden waren ongeveer 3,5 m hoog en zo'n 3,5 m breed. De gangen werden van elkaar gescheiden door pilaren van 4 tot 8 m dik.

gaandeweg groeide zo'n ontginning van een enkele gang uit tot een compleet stelsel. Had men het einde van een concessie bereikt, of kwam men in een slecht gedeelte, met bijv. veel vuursteen of slechte klei-achtige mergel, of met aardpijpen, dan werd de ontginning vaak in de diepte voortgezet. Gangen konden meerdere keren worden uit-gediept, totdat ze hoogten van wel 15 m bereikten.
Vooral in de gangenstelsels van de St. Pietersberg komen veel van die uitgediepte gangen voor.

De blokbreker en zijn gereedschap.
Al deze gangen zijn met eenvoudige gereedschappen als blokzaag, houweel en stootbeitel door mensenhanden uitgezaagd en gebroken. Dat was zwaar en gevaarlijk werk. Soms, als men in een laag kwam met veel vuursteen had men dagen werk om deze met de houweel te verwijderen. Dat leverde geen blokken en dus ook geen geld op.

Geen wonder dat je her en der in de gangen tekeningen en opschriften aantreft die herinneren aan dit zware werk.

Op vele plaatsen in de gangenstelsels kun je telramen aantreffen. Daarmee hielden de blokbrekers of mergelexploitanten bij hoeveel blokken erwaren gezaagd. Deze
mergelblokken werden met paard en wagen uit de groeven gehaald en vandaaruit verder vervoerd per schip.

Op deze foto zie je hoe een blokbreker zijn blokzaag vijlt bij het licht van een carbidlamp.

beweeg de cursor over het gereedschap.
(bron:T.Breuls)

Huismerken
De blokbrekers waren zelf meestal niet de eigenaar van de kalksteen, dat was de eigenaar van de bovengrond. Die kon concessie verlenen aan de blokbrekers of exploitanten. Om hun eigendom of concessie zichtbaar te maken en af te bakenen werden wel huismerken gebruikt, een soort monogram. Er zijn 136 van die huismerken bestudeerd en beschreven door Dielis.

het eerste blok werd met stootbeitel van het pla-fond losgemaakt.
Daarna werd de zijwand met een zaag losgezaagd

als het blok rondom is losgezaagd, zit het alleen nog aan de achterzijde vast. Met behulp van keggen wordt het blok van de achterwand losgebroken.

nadat het eerste blok naar voren is gekanteld, ontstaat een soort nis,
't schap. Deze ruimte kon de blokbreker benutten om de achterzijde van het volgende blok los te zagen.

Op de foto hiernaast zien we een groepje blokbrekers aan het werk. In de mergel werden een soort steigers gemaakt. Let eens op het gereedschap !

blokbreker van Caestert.
(bron: J. Silvertant)

nar afgebeeld als blokbreker in Caestert.
(bron: J. Silvertant)

blokbreker.

bron: NNM

Een heel bekend huismerk is dat van Peter Stas,
mergelexploitant in het gangenstelsel Zonneberg te Maastricht. In de gemeentearchieven van Maastricht zijn contracten, rekeningen en dergelijke van deze exploitant bewaard gebleven.

Hier zie je een voorbeeld van zo'n ingewikkeld gangenstelsel, getekend door IR. van Schaik. Op de tekening lijkt  zo'n gangenstelsel nog het meest op de plattegrond van een flinke stad. Dit is het gangenstelsel Zonneberg, waarin  je nog steeds rondwandelingen kunt maken met een gids. De grootste en meest ingewikkelde gangenstelsels bevinden zich in de St. Pietersberg in Maastricht, ooit met een totale ganglengte van wel 200 kilometer, maar tegenwoordig helaas voor het grootste deel (70%) afgegraven door de ENCI .