Chu Vaên An

Thaân taëng caùc thaân höõu CVA

Nguyeân Giao

Dö aâm cuûa buoåi hoäi ngoä cuûa nhöõng cöïu hoïc sinh tröôøng trung hoïc Chu Vaên An (CVA) ñöôïc toå chöùc ôû "Thuû Ñoâ Ngöôøi Vieät Haûi Ngoaïi", mieàn nam California, Hoa Kyø maáy ngaøy heø, nhö vaãn coøn vang voïng ñaâu ñaây:

(Lam Phöông)

Nhìn nhöõng chieác laù ñang töø maàu xanh ñoåi thaønh vaøng roài ñoû, bò gioù cuoán ñi baùo hieäu trôøi ñaõ sang thu, nhöõng hình aûnh cuûa quaù khöù, töôûng ñaõ naèm yeân trong queân laõng, nay laïi laàn löôït trôû laïi.

Ñaõ hoïc ôû tröôøng CVA vaøo nhöõng naêm 1959 – 1965, ít coù ai maø laïi khoâng bieát hay nghe ñeán "Chuoàng Ngöïa" hoaëc "Quaân Lao". Rieâng ñoái vôùi toâi, raát nhieàu nhöõng kyû nieäm cuûa thôøi môùi lôùn ñaõ coù lieân heä ñeán hai ñòa danh coù moät khoâng hai naøy.

Chuoàng Ngöïa laø moät khu ñaát hình chöõ nhaät, naèm phía sau nhöõng cao oác cuûa tröôøng Petrus-Kyù ôû gaàn coâng tröôøng Coäng Hoøa, goàm ñaâu khoaûng möôøi maáy, hai chuïc nhöõng caên phoøng treät hôi hoang taøn, naèm giöõa moät beân laø moät saân vaän ñoäng khaù lôùn, beân kia laø moät khu ñaát hoang coù nhöõng buïi caây xanh, troâng ra ñöôøng Traàn Bình Troïng, khuùc giöõa hai ñöôøng Nguyeãn Hoaøng vaø Thaønh Thaùi. Khu Chuoàng Ngöïa thuoäc sôû höõu cuûa tröôøng Peùtrus-Kyù, theo chæ thò cuûa Boä Quoác Gia Giaùo Duïc cho Ban Giaùm Ñoác CVA möôïn taïm khi tröôøng môùi ñöôïc di cö töø Haø Noäi vaøo Nam theo Hieäp Ñònh Geneøve naêm 1954.

Khaùc vôùi nhöõng tröôøng hoïc tieâu bieåu ôû Vieät Nam, caùc caên buoàng cuûa Chuoàng Ngöïa coù raát nhieàu cöûa soå, vôùi kích thöôùc vaø baøi trí khoâng coù phoøng naøo gioáng phoøng naøo, ñaõ ñöôïc chuùng toâi truyeàn mieäng vôùi nhau, laø nôi lính Nhaät duøng laøm traïi nuoâi ngöïa trong thôøi Theá Chieán Thöù II, khi quaân ñoäi Nhaät Hoaøng coù luùc ñaõ chieám ñoùng Vieät Nam. Cho ñeán giôø naøy toâi vaãn coøn thaéc maéc khoâng bieát nhöõng giaáy tôø quan troïng cuûa tröôøng nhö soå ñieåm, hoà sô, hoïc baï, ñaõ ñöôïc caát giöõ ôû ñaâu, vì suoát nhöõng naêm leâ la ôû Chuoàng Ngöïa, toâi chöa thaáy moät cöûa soå hay cöûa ra vaøo naøo coù caùnh cöûa ñoùng ñöôïc ñaøng hoaøng, chöù chöa noùi tôùi khoùa cöûa.

Trong moät khung caûnh … thieân nhieân (!) nhö theá, suoát nhöõng naêm 1959 – 1962, khoaûng 400 ñöùa hoïc troø chuùng toâi, ôû löùa tuoåi 12-15, ñaõ "maøi ñuõng quaàn" theo hoïc caùc lôùp trung hoïc ñeä nhaát caáp cuûa tröôøng trung hoïc CVA.

Khí haäu noùng böùc cuûa mieàn Nam ñaõ raát coâng bình vôùi nhöõng teân hoïc troø ham vui chôi nhö tuïi toâi, nhaát laø caû khu Chuoàng Ngöïa thôøi ñoù ñöôïc che baèng maùi toân, vaø khoâng heà bieát maët muõi caùi maùy laïnh nhö theá naøo. Ñaõ theá, moân theå thao thònh haønh - nhôø tieän vaø khoâng toán keùm - laø nhöõng traän boùng ñaù, ñaõ dieãn ra haàu nhö haøng ngaøy, tröôùc, sau, vaø coù khi keå caû … trong giôø hoïc! Toâi coøn nhôù hoïc troø chuùng toâi caû ngöôøi luùc naøo cuõng möôùt moà hoâi, beát baùt vôùi buïi vaø caùt, vaø ít coù ñöùa naøo ñeå yù ñeán nhöõng caùnh hoa ñoû röïc rôõ treân hai caây phöôïng vó cao lôùn khi hoïc ôû khu Chuoàng Ngöïa.

Moät trong nhöõng caên phoøng toâi hoïc roäng meânh moâng, caùc baøn gheá daøi chæ chieám moät nöûa treân, chöøa laïi caû nöûa phoøng sau ñuû roäng ñeå chuùng toâi coù theå taäp dôït … ñaù boùng (!) trong luùc ñôïi giaùo sö giôø sau. Phoøng hoïc naøy coù ñeán hôn 20 khung cöûa soå, troâng ra khu ñaát hoang, vaø caên nhaø daønh cho gia ñình oâng Toång (giaùm thò) Laõng. Nhìn vaøo caùc cöûa soå, coù luùc toâi töôûng töôïng ngaøy xöa, qua moãi khung cöûa ñaõ thoø ra moät caùi ñaàu con ngöïa cuûa lính Nhaät! Toâi coøn nhôù coù moät giôø hoïc naøo ñoù, coù leõ vì ñeà taøi giaûng daïy quùa khoâ khan, neân cöù moãi khi oâng giaùo sö quay leân baûng vieát thì laïi coù moät teân hoïc troø chuùng toâi - ñaõ chuaån bò saün caëp saùch goïn gaøng, thaät nhanh vaø coá gaéng khoâng gaây ra moät tieáng ñoäng naøo - phoùng mình qua moät trong nhöõng khung soå naøy, troán ra khoûi lôùp! Vò giaùo sö coù leõ cuõng hôi thaéc maéc sao cöù moãi laàn nhìn xuoáng laïi thaáy soá hoïc troø trong lôùp töï nhieân suùt giaûm ñi troâng thaáy! Cuõng ôû phoøng hoïc naøy, coù khi trong luùc hoïc troø chuùng toâi ñang laéng nghe caùc giaùo sö giaûng baøi, caû moät ñaøn vòt - hoaëc gaø, hay coù khi caû … heo (!) - ruûng rænh ñi … dieãn haønh ñaèng sau lôùp!

Trong moät khung caûnh ñaïm baïc nhö theá maø chuùng toâi ñaõ ñöôïc hoïc nhöõng baøi hoïc ña daïng, vaø coù phaåm chaát ñaùng keå. Hoïc trình ban toaùn (coøn goïi laø ban B) maø toâi choïn theo hoïc cuõng khoâng thieáu nhöõng moân nhö vaên chöông vaø ngheä thuaät.

Veà moân veõ, lôùp toâi hoïc coù giaùo sö Vuõ Ñình Ngoïc - moät hoïa só coù saéc dieän giaø daën - moät laàn ñaët caùi muõ maàu naâu treân moät caùi gheá ñaåu keâ cao ngay tröôùc taám baûng, vaø chæ thò cho tuïi toâi hoïa laïi caùi muõ theo ñuùng vò trí vaø höôùng nhìn cuûa mình. Khi ñi daïo xem luõ hoïc troø muùa may ra sao, thaày lieác nhìn thaáy "hoïa phaåm" cuûa toâi, oâng ñöùng laïi, chæ ngueäch ngoaïc vaøi neùt söûa chöõa leân treân caùi muõ-troâng-nhö-cuû-khoai cuûa toâi, troâng ñaõ gioáng caùi muõ hôn laø cuû khoai!

Thaày daäy moân aâm nhaïc laø nhaïc só Chung Quaân, taùc giaû baøi haùt xöa noåi tieáng, coù caâu môû ñaàu "Laøng toâi coù caây ña cao ngaát töøng xanh". Toâi coøn nhôù roõ nhöõng luùc thaày trònh troïng goõ thanh ñuõa chuaån aâm, tröôùc khi say söa ñôn ca baøi Hoøn Voïng Phu:

(Leâ Thöông)

tröôùc maët ñaùm hoïc troø ngaån ngöôøi, yeân laëng laéng nghe - khoâng phaûi moät, maø nguyeân caû ba - baøi haùt ñaày nhöõng hình aûnh lòch söû naøy.

Cho ñeán giôø naøy toâi vaãn coøn coù theå laåm baåm ñöôïc nhöõng noát nhaïc cuûa moät baøi daân ca phoå thoâng cuûa YÙ Ñaïi Lôïi, cuõng do thaày Chung Quaân daïy:

Coù maáy ai ñi hoïc mieãn phí maø laïi may maén ñöôïc ñi nghe vaø ñöôïc daïy caùc kyõ thuaät cuûa aâm nhaïc thuoäc loaïi thính phoøng quoác teá nhö tuïi toâi?

Nhöõng ai ñaõ ñöôïc hoïc oâng thaày daïy moân ñòa lyù ôû Chuoàng Ngöïa chaéc chaén seõ khoù coù theå queân. Thaày coù teân laø Ñaëng Ngoïc Thieàm, ñaõ ñöôïc tuïi toâi ñaët theâm teân hieäu laø Thieàm Thöø. Thaày Thieàm khaùc haún caùc giaùo sö khaùc ôû choã giaûng baøi thì ít, oâng luoân luoân baøy ra ñuû thöù chuyeän ñeå chöûi bôùi luõ hoïc troø nhoû tuoåi, ngô ngaùc cuûa oâng. Ngöôøi baïn ngoài cuøng baøn vôùi toâi moät hoâm ñaõ bò sæ vaû ñeán caû nöûa tieáng ñoàng hoà vì "toäi" ñaõ vieát teân mình treân goùc baøi laøm (ñeå giaùo sö bieát laø cuûa hoïc troø naøo luùc traû baøi chaám) vôùi teân ñeäm laø X., thay vì nguyeân chöõ laø Xuaân: "Cha meï anh coù ñaët teân anh laø N. X S. khoâng, maø anh daùm töï tieän … ñoåi teân?!?"

Moät anh baïn khaùc, söûng soát vì moät chuyeän gì ñoù, lôõ buoät mieäng than "Cheát meï roài!" - töông töï nhö caâu "Oh, my God!" cuûa ngöôøi Myõ - ñaõ bò thaày Thieàm maït saùt thaäm teä, vaø ñöôïc ban cho moät thöù ñaëc aân thaät ñoäc ñaùo: "Toâi cho pheùp anh ñöôïc nghæ hoïc hoâm nay, ñeå veà nhaø xem meï anh coù cheát thaät chöa!?!"

Laø moät trong nhöõng giaùo sö coù veû sung tuùc nhaát, chieác xe hôi hieäu Vauxhall maàu vaøng cuûa thaày Thieàm - hay ñöôïc ñaäu ôû phía sau Chuoàng Ngöïa, caïnh saân vaän ñoäng - thöôøng xuyeân bò luõ hoïc troø chuùng toâi "giaän caù cheùm thôùt": hoâm thì baùnh xe - coù khi caû boán! - bò cho xì hôi, luùc thì caàn aêng-ten bò beû gaãy, v.v.

Baây giôø nhìn laïi, roõ raøng thaày Ñaëng Ngoïc Thieàm tuy coù theå thuoäc loaïi ngöôøi thích toaøn haûo (perfectionist), hay muoán uoán naén lôøi aên tieáng noùi cuûa luõ hoïc troø nhoû daïi, nhöng ñaõ khuûng boá tinh thaàn boïn hoïc troø chuùng toâi suoát maáy naêm trôøi!

Moät thaùi cöïc vôùi thaày Thieàm laø thaày daïy Anh vaên cuûa chuùng toâi, giaùo sö Leâ Höõu Phuïng.

Theo chöông trình cuûa Boä Quoác Gia Giaùo Duïc, hoïc sinh trung hoïc chuùng toâi ñöôïc choïn hoaëc Anh hay Phaùp vaên laø moân ngoaïi ngöõ chính; sinh ngöõ kia seõ ñöông nhieân laø ngoaïi ngöõ thöù hai. Toâi ñaõ choïn Anh vaên chæ vì ñaõ raát ôùn nhöõng khuùc maéc khi phaûi chia "veùc-bôø" trong tieáng Phaùp, duø luùc ñoù toâi ñaõ ñöôïc "tuyeân truyeàn" khaù kyõ raèng tieáng Phaùp môùi laø ngoân ngöõ cuûa tình yeâu. ÔÛ Chuoàng Ngöïa, giaùo sö Leâ Höõu Phuïng laø vò thaày ñaàu tieân ñaõ giaûng daäy chuùng toâi baäp beï nhöõng ngoân töø caên baûn cuûa Anh ngöõ.

Luùc hoïc thaày Phuïng toâi ñaõ thaáy oâng chaúng coù gì ñaëc bieät, ngoaïi tröø ñieåm maø luùc ñoù ai cuõng thaáy: thaày laø moät giaùo sö taän tuïy vaø coù veû raát yeâu ngheà "goõ ñaàu treû" – xin caùc ñoäc giaû ñöøng queân raèng luùc ñoù hoïc sinh chuùng toâi môùi chæ coù 13, 14 tuoåi. Maõi ñeán caû 30 naêm sau, toâi môùi thaáy roõ oâng laïi coøn raát gioûi tieáng Vieät, ñoàng thôøi coù theå laø moät trong nhöõng dòch giaû hieám coù cuûa Vieät Nam, vaø ñaõ coá gaéng - duø chæ qua nhöõng baøi hoïc cuûa moân Anh vaên - truyeàn daäy ñaùm hoïc troø "mieäng coøn hoâi muøi söõa" nhöõng baøi hoïc daïy laøm ngöôøi raát coù giaù trò.

Tröôøng Chu Vaên An ôû khu Chuoàng Ngöïa

Tröôùc Moät Lôùp Hoïc – Naêm 1960

(Aûnh cuûa Hoaøng Vónh Tieán)

Chöông trình Anh ngöõ hoài ñoù ñöôïc ñaët caên baûn treân boä saùch "Practice Your English". Khoâng bieát trong tröôøng hôïp naøo, giaùo sö Phuïng ñaõ cho chuùng toâi hoïc baøi thô coù töïa ñeà "If" cuûa thi só ngöôøi Anh, Rudyard Kipling. Ñeå giaûng daäy yù nghóa töøng chöõ cuûa caùc caâu thô, thaày ñaõ phaûi chuyeån qua Vieät ngöõ troïn baøi thô goàm 32 caâu, vôùi 294 chöõ (Nguyeân baûn baøi thô coù theå tìm thaáy ôû http://rudyardkipling.cjb.net/).

Töôûng cuõng neân bieát baøi thô maø giaùo sö Phuïng choïn cho chuùng toâi hoïc coù xuaát xöù raát ñaùng ñeå yù, maø hoài ôû Chuoàng Ngöïa chuùng toâi ñaõ chaúng maát coâng tìm hieåu. Kipling sinh naêm 1865, maát naêm 1936, ñöôïc trao giaûi Nobel veà vaên chöông naêm 1907. "If" laø moät trong khoaûng raát nhieàu taùc phaåm trong soá ñoù coù khoaûng 300 baøi thô nhö caùc baøi Prelude, To The True Romance, vaø The Stranger.

Toâi chæ coøn nhôù vaøi caâu, nhö hai caâu ôû giöõa baøi thô,

ñaõ ñöôïc giaùo sö Phuïng dòch thaønh:

Vaø boán caâu keát,

ñöôïc chuyeån thaønh:

Nhöõng chöõ dòch thaät laø taøi tình ñeán söûng soát, nhöng laïi töï nhieân nhö nhöõng tieáng Vieät voán coù töø nghìn xöa (gioáng nhö trieát gia - ñoàng thôøi cuõng laø thi só - Buøi Giaùng ñaõ dòch "Terre Des Hommes" cuûa Saint Exupeùry laø "Coõi Ngöôøi Ta", vaø moät dòch giaû naøo ñoù ñaõ goïi AIDS laø beänh "lieät khaùng"), nhaát laø beân treân caùc chöõ, nhöõng caâu dòch coøn bò raøng buoäc bôûi khuoân khoå vaø vaàn ñieäu cuûa luaät thô. Ngöôøi ñoïc - neáu khoâng ñöôïc daãn giaûi - deã töôûng ñaây laø nhöõng caâu thô ñöôïc saùng taùc nguyeân baûn baèng Vieät ngöõ.

Maõi ñeán sau naøy toâi môùi ñöôïc bieát baøi thô "If" ñaõ ñöôïc phieân dòch ra nhieàu chuïc ngoân ngöõ khaùc nhau treân theá giôùi. Rieâng cho tieáng Vieät, ñaõ coù hai, ba baûn dòch - trong ñoù coù baûn cuûa nhaø vaên Laõng Nhaân Phuøng Taát Ñaéc - nhöng chöa thaáy baûn naøo coù theå so saùnh vôùi taùc-phaåm-dòch-thuaät cuûa giaùo sö Leâ Höõu Phuïng.

Hoïc ôû Chuoàng Ngöïa cho ñeán ñaâu heát lôùp Ñeä Töù, cuoái muøa xuaân naêm 1962, chuùng toâi ñöôïc thoâng baùo nieân khoùa tôùi seõ ñöôïc chuyeån qua hoïc ôû moät ngoâi tröôøng môùi xaây treân moät khu ñaát ôû goùc ñöôøng Minh Maïng - Trieäu Ñaø, thuoäc vuøng Ngaõ Saùu trong Chôï Lôùn.

Khoâng daèn ñöôïc söï noân nao, toâi ñaõ tìm ñöôøng ñeán ñeå xem Tröôøng Môùi coù maët muõi nhö theá naøo. Thaät laø ngoaøi söï mong öôùc cuûa toâi, ngoâi tröôøng quaû thaät môùi chöa caét chæ, ñöôïc xaây treân moät khu ñaát goùc hai ñöôøng nhöïa, ñoái dieän vôùi moät coâng vieân thanh lòch, ôû giöõa coù moät nhaø thôø coâng giaùo coù kieán truùc Gothic raát myõ thuaät vaø trang troïng. Beân trong moät haøng raøo gaïch coù hai coång saét lôùn - moãi caùi ôû moät phía ñöôøng nhöïa - Tröôøng Môùi goàm ba daãy cao oác noái vôùi nhau baèng moät haønh lang, moãi daãy coù hai taàng treân gaùc, toång coäng treân döôùi 45 lôùp. Toâi ñaõ maáy laàn xeù raøo, leùn vaøo xem beân trong vaøi lôùp hoïc tröôùc khi nieân hoïc môùi baét ñaàu. Toâi coøn nhôù chi tieát maø toâi thích nhaát laø taám baûng sôn maàu xanh laù caây keùo daøi heát chieàu ngang cuûa caùc phoøng hoïc; ñoàng thôøi, taát caû lôùp ñeàu coù kích thöôùc vaø trang bò gioáng nhau.

Vò hieäu tröôûng coù coâng trong vieäc sôû höõu ngoâi tröôøng môùi naøy laø thaày Traàn Vaên Vieät, nhieäm kyø 1957-1963. Cuoái heø naêm 1962, caùc lôùp ñeä nhò caáp ñaõ ñöôïc di chuyeån veà tröôøng môùi; coøn caùc lôùp ñeä nhaát caáp phaûi ñôïi ñeán qua naêm sau.

Nhö vaäy, keå töø khai giaûng nieân khoùa cho naêm 1963, chuùng toâi ñaõ chính thöùc chaøo giaõ töø hai caây phöôïng vó ôû khu Chuoàng Ngöïa: Taát caû caùc lôùp cuûa ñeä nhaát laãn ñeä nhò caáp ñaõ ñöôïc xum hoïp ôû tröôøng Trung Hoïc Chu Vaên An vôùi phoøng oác khang trang rieâng cuûa mình, ñöôïc xaùc nhaän baèng khoâng phaûi chæ moät maø nhöõng hai baûng - treân moãi coång saét - ñeà teân tröôøng, sau ñaâu caû 9 naêm "aên nhôø, ôû ñaäu" ôû moät tröôøng baïn.

Laàn ñaàu tieân trong ñôøi toâi bò ñi tuø laø ôû Quaân Lao trong thôøi gian hoïc ôû Tröôøng Môùi. Theo vaøi thaân höõu CVA toâi gaëp hoâm Hoäi Ngoä ñaõ cuøng xaùc nhaän, bieán coá naøy ñaõ xaûy ra vaøo saùng ngaøy thöù hai, muøng 9 thaùng 9 naêm 1963, luùc chuùng toâi môùi baét ñaàu hoïc lôùp Ñeä Tam, töùc laø naêm toâi 16 tuoåi. Toâi coøn nhôù khoâng khí Saøi Goøn luùc ñoù raát soâi noåi vaø "ngaït thôû" vôùi nhöõng tin töùc bieåu tình, vaây chuøa (nhö chuøa Xaù Lôïi, Vieän Hoùa Ñaïo), giôùi nghieâm, baét hoïc sinh (caùc tröôøng Tröng Vöông, Gia Long) doàn daäp xaûy ra trong bieán coá Phaät giaùo. Chuaån bò ñi hoïc buoåi saùng ngaøy ñaàu tuaàn hoâm ñoù, toâi ñaõ coù linh caûm moät chuyeän gì ñoù seõ xaûy ra ôû tröôøng toâi.

Moät thaân höõu CVA (N. D. Chinh) ñaõ nhôù laïi nhö sau: "Toâi ngoài trong lôùp nhìn ra, thaáy maáy nhoùm caûnh saùt ñaëc bieät (hay daõ chieán - töông ñöông vôùi caûnh saùt chuyeân deïp bieåu tình, ñöôïc trang bò baèng duøi cui, khieân chaén, muõ saét, vaø coù theå caû löïu ñaïn cay) töø nhieàu höôùng khaùc nhau, bao vaây vaø tieán vaøo caùc phoøng hoïc, vöøa ñi vöøa vung duøi cui ñaùnh nhöõng hoïc sinh coøn ôû ngoaøi saân chöa chaïy kòp. Caùc lôùp bò baét goàm 2 lôùp Ñeä Töù, khoaûng 8 lôùp Ñeä Tam, 8 lôùp Ñeä Nhò; Ñeä Nhaát hoïc buoåi chieàu neân thoaùt naïn. Nhöõng lôùp bò ñaùnh ñau nhaát laø nhöõng lôùp Ñeä Töù vaø Ñeä Tam ôû töøng treät. Anh em chuùng ta ñaõ bò bao vaây, toáng leân xe caây coù baït che bít buøng, ñöa thaúng veà moät nôi môùi ñöôïc caát leân ñeå giam giöõ nhöõng quaân nhaân phaïm kyû luaät, goïi laø Quaân Lao ôû Goø Vaáp. Phaàn lôùn caùc anh em chuùng ta ñaõ bò giam ôû Quaân Lao qua moät ñeâm, saùng hoâm sau caùc lôùp Ñeä Töù vaø Ñeä Tam bò chuyeån veà truï sôû Caûnh Saùt Quoác Gia treân ñöôøng Traàn Höng Ñaïo, bò giöõ theâm moät, hay hai toái nöõa ñeå ñöôïc laên tay, chuïp hình, vaø gia ñình baûo laõnh veà trong ngaøy thöù ba, hay thöù tö. Khi bò giam trong Quaân Lao, caùc "tuø nhaân" ñöôïc phaùt moãi hai ñöùa moät hoäp caù moøi ñeå aên vôùi baùnh mì. Khi trôû laïi hoïc, anh em chuùng ta phaûi coù giaáy baûo ñaûm cuûa gia ñình - ñích thaân cha meï hay ngöôøi giaùm hoä ñeán kyù giaáy taïi tröôøng CVA - môùi ñöôïc vaøo hoïc."

Theo P. N. Tieâm, "Ñoà aên trong Quaân Lao goàm coù baùnh mì, caù moøi hoäp, chuoái, vaø nöôùc uoáng, ñaõ ñöôïc chính phuû cung caáp sau khi moät soá ‘tuø nhaân’ keâu theùt ‘ñoùi!’ trong phoøng giam. Rieâng caù moøi, vì caùc hoäp caù coù voû baèng thieác, maø laïi khoâng ñöôïc cho ñoà môû, trong luùc quaù ñoùi buïng, chuùng toâi ñaõ khoâng ngaàn ngaïi, lui cui maøi caïnh hoäp caù moøi treân saøn xi maêng dô baån, ñaày buïi baëm, cho ñeán khi thaáy vaø moi ñöôïc caù ra aên! Coù moät lôùp treân laàu hai, troâng qua Nhaø Thôø, nhôø söï giaùm saùt chaët cheõ cuûa giaùo sö Phong (Löûa), ñaõ khoâng thaønh hoãn loaïn, neân caûnh saùt daõ chieán ñaõ ñeå yeân, tha khoâng aùp taûi moät hoïc sinh naøo trong lôùp naøy leân xe caây ñi Quaân Lao."

Rieâng toâi coøn nhôù theâm vaøi chi tieát boå tuùc: Saùng sôùm luùc böôùc leân caàu thang ñeå vaøo lôùp, toâi ñaõ thaáy moät hai thanh nieân laï maët tuyeân truyeàn xaùch ñoäng. ÔÛ moät lôùp beân caïnh, khung aûnh Toång Thoáng Ngoâ Ñình Dieäm treo treân töôøng, ñaõ bò ai giaät xuoáng, ñaäp vôõ. Coù nhieàu anh em ta bò caûnh saùt ñaùnh khaù ñau, nhö baïn Minh (Raâu) cuûa toâi khi gaëp trong Quaân Lao, toâi ñaõ khoâng nhaän ra vì caû caùi ñaàu cuõng nhö boä maët cuûa Minh ñaõ bò xöng to gaáp caû ba laàn luùc thöôøng! Moät trong nhöõng lyù do caûnh saùt ñaëc bieät taán coâng phe ta khaù naëng tay cuõng vì phe ta cuõng chaúng hieàn laønh gì: Toâi coù nhìn thaáy moät soá anh em trang bò gaäy vaø ñaù, nghinh chieán caûnh saùt; moät nhoùm khaùc kheä neä keùo luoân caû caùi baøn daøi vaø naëng caû traêm kí-loâ, neùm qua lan can taàng hai hay taàng ba, cho rôi leân ñaàu caùc oâng "baïn daân" ôû döôùi saân. Coù leõ chuùng toâi ñaõ laø nhöõng ngöôøi ñaàu tieân "khai tröông" khu Quaân Lao, vì toâi coøn nhôù nhöõng giaù goã ba, boán taàng cho caùc tuø nhaân naèm troâng môùi tinh, vaø coøn thoaûng muøi goã töôi. Cho ñeán giôø naøy, toâi vaãn thaéc maéc khoâng bieát coù anh em CVA naøo bò cheát, hay thöông taät vì cuoäc taán coâng vaø giam giöõ naøy khoâng? Vaø chính phuû coù thoâng baùo gì veà vieäc baét giam naøy hay khoâng?

Trong nhöõng naêm hoïc ôû Tröôøng Môùi, toâi ñaõ quen bieát vaø hay giao du vôùi Ñaëng Tuaán Long.

Tröôøng (Môùi) Chu Vaên An

Maët sau taám aûnh coù ghi: "Giöõa tröa, buïng ñoùi, maø vaãn cöôøi nhe raêng!"

Taám hình ñoäc nhaát veà CVA hieän toâi coøn giöõ ñöôïc (do caùc em toâi mang tay qua trao laïi cho toâi ôû San Diego, khi caùc em toâi ñöôïc di daân qua Myõ theo chöông trình ODP naêm 1987) chuïp trong moät lôùp hoïc treân laàu cuûa Tröôøng Môùi troâng ra coâng vieân nhaø thôø, cuõng coù Long cuøng vôùi moät soá thaân höõu khaùc.

Tröôùc ngaøy boû nöôùc ra ñi, toâi ñaõ coù nhieàu kyû nieäm vôùi Long. Luùc coøn hoïc ôû CVA, Long ñaõ coù laàn caém cuùi chuøi bu-gi, söûa chieác xe Solex - cöù ‘xoâ’ caùi maùy phía tröôùc xuoáng, xe seõ töï ñoäng … ‘leát’ ñi! - cuûa toâi ñeå toâi coù theå kòp veà nhaø tröôùc giôø giôùi nghieâm. Lôùn leân, Long vaø toâi cuõng ñaõ nhieàu laàn buø khuù ôû maáy quaùn nhaäu ôû Saøi Goøn nhöõng naêm 1970 - khi Long ñang theo hoïc y khoa ôû Saøi Goøn, vaø toâi ñöôïc veà nöôùc nghæ heø luùc coøn du hoïc - vaø 1973, khi caû hai ñöùa chuùng toâi ñeàu ñaõ toát nghieäp vaø ñang baét ñaàu laøm vieäc cho chính phuû Vieät Nam Coäng Hoøa.

Khaùc vôùi nhö hoài coøn ôû CVA, veà sau naøy Long vaø toâi ñaõ trao ñoåi vôùi nhau nhöõng nhaän xeùt vaø thaùi ñoä veà cuoäc chieán, ñaát nöôùc, cuõng nhö nhöõng mong öôùc veà töông lai. Toâi vaãn nhôù roõ laø toâi thích nhaát laäp tröôøng raát roõ raøng, vaø khoâng nhaân nhöôïng cuûa Long, theo kieåu:

(Nguyeãn Nam Traân)

Töø Ngaøy Ñoåi Ñôøi, qua Myõ, toâi coù dòp ñi haàu heát nhöõng thaønh phoá lôùn, nôi coù ñoâng daân Vieät ñònh cö. ÔÛ ñaâu toâi cuõng ñaõ ñeå yù tìm kieám, hy voïng moät ngaøy naøo ñoù seõ baát ngôø troâng thaáy quaûng caùo cuûa "Phoøng Maïch Baùc Só Ñaëng Tuaán Long"!

Theá roài thay vì thaáy phoøng maïch, ñaàu naêm 1999 toâi ñaõ tình côø gaëp laïi H. - tröôùc kia cuõng ñaõ hoïc ôû CVA vôùi Long vaø toâi - ôûThuû Ñoâ Ngöôøi Vieät Haûi Ngoaïi, ñoät ngoät cho bieát ñaõ cuøng bò giam vôùi Long ôû Traïi Tuø "caûi taïo" ôû Kaø Tum thuoäc tænh Taây Ninh, vaø Long coi nhö ñaõ cheát treân ñöôøng vöôït traïi giam! Caùi cheát cuûa Long ñöôïc ghi laïi trong chuyeän "Tuoân Traøo Ra, Hôõi Nöôùc Maét!" ñaêng treân Ñaëc San "Vaøng, Maùu, vaø Nöôùc Maét" do Hoäi Y Syõ Vieät Nam Töï Do phoå bieán trong Ñaïi Hoäi cuoái thaùng 7, naêm 2000 ôû thuû ñoâ Paris beân Phaùp, ñöôïc moâ taû nhö sau:

Long cheát nhö vaäy tính ra, luùc môùi coù 31 tuoåi. Thaät laø quaù treû, vaø ñaùng tieác nhaát laø cheát thaät baát ngôø vaø quùa ñoãi thöông taâm, luùc môùi toát nghieäp baùc só, traøn ñaày nhöïa soáng, ñang haêng say thi thoá tay ngheà chuyeân moân, trong khi tuyeät ñoái tin töôûng vaøo chính nghóa quoác gia.

Heát coøn hy voïng gaëp laïi Long, thoâi phaûi maát coâng tìm kieám, trong khi trong loøng caûm thaáy daâng leân moät söï troáng vaéng, toâi lang thang veà vuøng nuùi non coå cuûa Hy Laïp, vaø ñoïc thaáy trong "Ethique aø Nicomaque", Aristote vieát veà tình baïn nhö sau:

Hoïc troø cuûa tröôøng naøo thì cuõng neân tìm hieåu ñeå bieát veà quaù khöù cuûa teân ngöôøi ñaõ ñöôïc ñaët cho tröôøng mình. Moät thi só noåi tieáng coù vieát:

(Vuõ Hoaøng Chöông)

Theo Ñaïi Vieät Söû Kyù Toaøn Thö do söû gia Ngoâ Só Lieân bieân soaïn, oâng Chu Vaên An teân thaät laø Chu An, töï Linh Trieät, hieäu Tieàu AÅn, sinh naêm 1292 vaø maát naêm 1370 vaøo ñôøi Traàn. OÂng ngöôøi thoân Vaên, xaõ Thanh Lieät, huyeän Thanh Trì, Haø Noäi. Uyeân baùc vaø noåi danh taøi cao ñöùc roäng, oâng ñaõ ñöôïc vua Traàn Minh Toâng (1314-1340) boå laøm Quoác Töû Tö Nghieäp ñeå daäy cho thaùi töû hoïc. Ñeán ñôøi Traàn Duï Toâng (1341-1368), vua khoâng chaêm lo vieäc nöôùc, trong trieàu quan quaân caáu keát loäng haønh, oâng khuyeân ngaên khoâng ñöôïc, vôùi tính cöông tröïc oâng ñaõ daâng cho vua "Thaát Traûm Sôù" xin vua cheùm baåy teân nònh thaàn coù theá löïc trong trieàu ñeå chaán chænh kyû cöông pheùp nöôùc. Sôù khoâng ñöôïc vua traû lôøi, oâng lieàn traû aùo muõ töø quan, veà nuùi Phöôïng Hoaøng ôû aån vaø daäy hoïc, cuøng laøm löông y giuùp daân laøng. Hoïc troø xa gaàn ñeán hoïc raát ñoâng; trong soá coù nhöõng ngöôøi nhö Phaïm Sö Maïnh, Leâ Baù Quaùt laøm ñeán Haønh Khieån. Taøi ñöùc cuûa oâng ñöôïc ngöôøi ngöôøi ngôïi khen, vua laïi vôøi vaøo trao vieäc trieàu chính, nhöng oâng töø choái. OÂng laø moät trong nhöõng nhaø Nho ñaàu tieân coù taùc phaåm baèng tieáng Noâm. Taùc phaåm cuûa oâng goàm coù "Quoác Vaên Thi Taäp", "Töû Thö Thuyeát Öôùc" (Soaïn ñeå daïy Thaùi Töû hoïc), "Tieàu AÅn Thi Taäp". Khi oâng maát, vua Traàn Ngheä Toâng truy taëng oâng teân thuïy laø Vaên Trinh Coâng (hay Chu Vaên Trinh, hoaëc Chu Vaên An), hieäu laø Khang Tieát vaø thôø phuï ôû Vaên Mieáu. Daân chuùng ñaõ laäp ñeàn thôø cho oâng taïi nuùi Phöôïng Hoaøng (coøn goïi laø nuùi Kieät Ñaëc thuoäc xaõ Vaên An, Chí Linh, Haûi Döông). Nuùi naøy coù hình daùng chim phöôïng hoaøng ñang tung caùnh treân vuøng nuùi non, phong caûnh raát höõu tình, ñaõ thu huùt raát nhieàu caùc baäc danh só caùc thôøi veà thöôûng ngoaïn vaø trí só.

Sau 90 naêm tröôøng trung hoïc phoå thoâng mang teân Böôûi - Chu Vaên An ñaõ ñaøo taïo ñöôïc raát nhieàu nhaân taøi hay chöùc saéc nhö giaùo sö trieát - ñoàng thôøi laø thi só - Nguyeân Sa, khoa hoïc gia Nguyeãn Xuaân Vinh, Phoù Toång Thoáng Vieät Nam Coäng Hoaø Nguyeãn Cao Kyø, ngöôøi tuø löông taâm giaùo sö Ñoaøn Vieát Hoaït, v.v. Nhöõng ñaëc tính coù kieán thöùc saâu roäng, thanh lieâm, cöông tröïc, coi nheï lôïi danh, vaø yeâu queâ höông cuûa oâng Chu Vaên An voâ hình chung ñaõ trôû thaønh phöông chaâm hay truyeàn thoáng, nhö moät hoïc sinh luùc ñang hoïc lôùp Ñeä Nhò ôû CVA coù baøy toû caûm töôûng:

(Ñaëng Ñöùc Kieäm)

Moät caùch khaùch quan, coù moät vaøi ñieåm lieân heä ñeán "truyeàn thoáng CVA" toâi thaáy caàn phaûi ñöôïc laøm saùng toû vì thöôøng deã bò ngoä nhaän.

Oâng CVA ñaõ laø moät göông maãu laøm ngöôøi (role model) cuûa keû só hieám coù, thích hôïp, vaø caàn thieát trong xaõ hoäi Vieät nam thôøi oâng soáng. Tuy nhieân vì moâi tröôøng xaõ hoäi trong ñoù con ngöôøi sinh soáng luoân luoân thay ñoåi, moät göông maãu laøm ngöôøi muoán thích hôïp, caàn phaûi ñöôïc caäp nhaät. Nhö trong hieän traïng Vieät Nam, loái soáng ôû aån, cuõng nhö coù nhieàu hoïc troø ñoäc laäp vôùi giôùi caàm quyeàn ñoäc taøi laø chuyeän khoù coù theå xaåy ra.

Hoïc sinh tröôøng CVA khaùc vôùi vieäc ñöôïc laø hoïc troø cuûa oâng CVA. Khoâng theå so saùnh Nguyeãn Cao Kyø vôùi Phaïm Sö Maïnh hay Leâ Baù Quaùt. Maët khaùc, hoïc sinh toát nghieäp tröôøng CVA khoâng phaûi ai cuõng ñeàu phaûn aûnh nhöõng ñaëc tính cuûa oâng CVA.

Ngöôïc laïi, vaø nhö moät heä luaän, keû só taân thôøi - raát caàn cho hieän traïng nhieãu nhöông vaø suy ñoài ôû Vieät Nam - khoâng baét buoäc phaûi laø cöïu hoïc sinh tröôøng CVA. Thí duï nhö taùc giaû cuûa nhöõng caâu nhö: "Laø moät ngöôøi Vieät Nam coù giaùo duïc, coù vaên hoùa, khoâng ai coù theå cho pheùp mình taûng lôø, daám duùi trong xoù, kieám aên moät mình, maø phaûi ñöùng ra nôi saùng suûa, nghieâm tuùc noùi roõ yù kieán cuûa mình vôùi söï huy ñoäng cao nhaát cuûa yù thöùc traùch nhieäm vaø trí tueä." laø Haø Só Phu - buùt hieäu cuûa oâng Nguyeãn Xuaân Tuï, moät khoa hoïc gia ñöôïc ñaøo taïo ôû Ñoâng Aâu, ñang bò coâ laäp vaø khuûng boá ôû Ñaø Laït vì nhöõng nhaän xeùt trung thöïc veà ñaát nöôùc - cuõng phaûn aûnh vaøi ñaëc tính hieám coù cuûa keû só.

Tröôøng CVA ñaõ coù theå mang baát cöù moät teân XYZ gì ñoù, nhöng vaãn ñaõ coù theå noåi tieáng, thaät ra vì ñaõ coù ít nhaát ba yeáu toá ít coù tröôøng naøo khaùc hoäi ñuû: Tröôùc heát, tröôøng CVA coù quaù trình laâu daøi, baét ñaàu töø naêm 1907, khi coøn laø Tröôøng Böôûi. Thöù hai, tieâu chuaån ñeå ñöôïc tuyeån choïn vaøo hoïc tröôøng CVA raát cao vaø khoù: Neáu CVA laø moät ñaïi hoïc, noù phaûi ñöôïc xeáp haïng ngang vôùi caùc tröôøng thuoäc Ivy League cuûa Myõ, hay Grandes EÙcoles cuûa Phaùp. Do ñoù, toát nghieäp tröôøng CVA coù theå ñöôïc coi nhö thuoäc loaïi tinh hoa ("cream of the crop") cuûa giôùi thanh nieân Vieät Nam. Thöù ba, hoïc trình ôû tröôøng CVA - ngoaøi caùc moân khoa hoïc - coøn coù daïy veà loøng yeâu nöôùc (nhö cuûa giaùo sö Nguyeãn Can Moäng ôû Tröôøng Böôûi), cuõng nhö coâng daân giaùo duïc, ngheä thuaät vaø vaên chöông. Nhöõng baøi hoïc ña dieän vaø chuyeân bieät naøy ñaõ uoán naén, taïo caên baûn cho hoïc troø töø luùc coøn non daïi, neân khi lôùn leân ra ñôøi, hoïc sinh deã phaùt trieån toái ña ñöôïc nhöõng naêng khieáu, ñoàng thôøi coù theå giöõ vöõng ñöôïc nieàm tin, khí tieát, khoù bò trao ñaûo trong cuoäc soáng, nhaát laø khi phaûi soáng ôû nôi xöù ngöôøi.

Vôùi moät boái caûnh nhö theá, coù luùc toâi baên khoaên töï hoûi "Mình ra tröôøng cuõng ñaõ caû ba, boán thaäp nieân roài, khoâng bieát trong soá haøng ngaøn caùc cöïu hoïc sinh tröôøng Böôûi – Chu Vaên An, moät thöù ‘oâng khoâng ra oâng, thaèng chaúng ra thaèng’ coù xöùng ñaùng vôùi truyeàn thoáng Chu Vaên An khoâng?" Khoâng traû lôøi noåi caâu hoûi naøy, neân toâi ñaønh laån quaån vôùi nhöõng chuyeän khaùc.

Giaùo sö hoïa só Vuõ Ñình Ngoïc: Xin taï loãi ñaõ phuï coâng lao daäy veõ cuûa thaày: Caû ba, boán chuïc naêm sau, teân hoïc troø ngu toái cuûa thaày - coù leõ vì khoâng coù khieáu trôøi cho - vaãn chöa veõ ñöôïc cho ra hoàn, duø chæ laø veõ … cuû khoai!

Moät ñieàu ñaùng tieác laø giaùo duïc sinh lyù ñaõ khoâng ñöôïc daïy trong hoïc trình cuûa caùc tröôøng trung hoïc hoài ñoù, trong khi giaùo sö moân vaïn vaät cuûa chuùng toâi (thaày Nguyeãn Ngoïc Quyønh) daïy raát gioûi, nhaát laø vôùi taøi veõ caùc boä phaän cuûa thaân theå ngöôøi ta baèng phaán maàu raát coâng phu treân baûng. Haäu quaû laø ña soá hoïc sinh chuùng toâi luùc ñaõ 17-18 tuoåi, maø vaãn raát muø môø veà sinh lyù hoïc thöïc nghieäm, cöù bò nhöõng hình aûnh nhö "Nam nöõ thoï thoï" … coù thai (!) aùm aûnh, chaúng bieát hö thöïc ra sao!

Giaùo sö nhaïc só Chung Quaân ñaõ ñöôïc hoïc boång du hoïc ôû Texas - töø tröôùc naêm 1975 - veà ngaønh ñòa chaát hoïc. Theo giaùo sö Löu Trung Khaûo - daïy caùc lôùp ñaøn anh ôû CVA - thaày Ñaëng Ngoïc Thieàm ñaõ qua ñôøi.

Giaùo sö Leâ Höõu Phuïng: Ñaàu naêm 1999, vôùi hy voïng giuùp vui, vaø lieân laïc laïi vôùi thaày, toâi coù göûi baèng böu ñieän ñeán ñòa chæ B. B. Sôn cho, moät Ñaëc San Xuaân do Hieäp Hoäi Ngöôøi Vieät ôû San Diego aán haønh: Moät thaùng sau, baùo bò göûi traû laïi vì khoâng coù ngöôøi nhaän. Trong khi ñang söûa chöõa baøi vieát naøy, qua hai vò giaùo sö quen bieát vôùi thaày Phuïng, toâi ñaõ ñieän thoaïi ñöôïc vôùi thaày. Baèng email, thaày coù taâm söï: "Nhöõng ngaøy daïy hoïc ôû Chu Vaên An laø nhöõng ngaøy ñeïp nhaát trong ñôøi toâi, luùc lyù töôûng cuûa tuoåi thanh nieân coøn höøng höïc trong loøng vaø luùc khoâng khí nhaø tröôøng coøn coù nhöõng khuyeán khích cho ngheà thaày giaùo, khoâng phaûi nhö ôû Vieät Nam sau naøy vaø ôû Myõ baây giôø. Sang Myõ, ñaùng leõ coù theå tieáp tuïc theo ñuoåi ngheà naøy nhö moät soá baïn beø ñaõ laøm, toâi ñaõ choïn ñoåi sang ngaønh ñieän toaùn ngay töø ñaàu, vaø laøm vieäc lieân tuïc töø 1980 ñeán nay laø 20 naêm. Coøn vaøi thaùng nöõa toâi seõ veà höu vaø seõ choïn moät vuøng naéng aám hôn Boston, Massachusetts." Toâi laïi ñöôïc hoïc laïi - laàn thöù hai - taát caû 32 caâu baøi thô "If" maø thaày ñaõ dòch ra Vieät ngöõ ñeå daïy chuùng toâi hoài ôû Chuoàng Ngöïa, vaø coù ñeà nghò vôùi thaày neân veà höu ôû nam California.

Nghó ñeán Ñaëng Tuaán Long: Toâi coù töôûng töôïng ra moät ñaùm tang. Thaân nhaân vaø baïn beø ngöôøi môùi cheát ñöôïc ñöa leân moät chieác thuyeàn kieåu coå xöa vôùi nhöõng laù buoàm cong hình tam giaùc cao lôùn. Khoâng thaáy chieác quan taøi nhö trong caùc ñaùm taùng khaùc. Chieác thuyeàn löôùt ra xa giöõa bieån trong luùc maët trôøi vöøa xuoáng. Giöõa trôøi vaø nöôùc - luùc ñoù ñaõ khoâng coøn nhìn thaáy ranh giôùi - meânh moâng, moät tieáng haùt gioïng nöõ boãng caát leân cao vuùt chaäp chuøng trong tieáng nhaïc ñeäm, theo nhöõng côn gioù maùt hoøa nhaäp vôùi thieân nhieân:

(Trònh Coâng Sôn)

Roài moät gioïng traàm aám thoâng baùo "Tro hoûa thieâu cuûa nguôøi quaù coá ñaõ ñöôïc naïp vaøo caùc thanh phaùo boâng, saép söûa ñöôïc baén leân khoâng trung trong vaøi phuùt tôùi!" … Baïn ñöôøng ôi! Khi toâi ñi, xin haõy tieãn toâi nhö theá, ñeå toâi thaønh tro buïi "thaêng thieân", cuõng xong moät kieáp ngöôøi …

Toâi chöa bao giôø trôû laïi Chuoàng Ngöïa, keå töø muøa heø naêm 1962, nôi ñaõ töøng uoán löôõi, baäp beï nhöõng tieáng Anh ñaàu tieân, ñöôïc daïy nhöõng coâng thöùc toaùn hoïc sô ñaúng, thaáy nhöõng phaûn öùng hoùa hoïc nhö xem troø aûo thuaät, bieát nhöõng maïch maùu noái vaøo traùi tim, cuõng nhö ñöôïc giôùi thieäu vôùi Thuùy Kieàu, vaø taäp giô tay ñaùnh caùc nhòp ñieäu 2/4, 3/4, 4/4, v.v. Ñaõ qua caû boán thaäp nieân roài, voán ñaõ hoang taøn nhö theá, khoâng bieát Chuoàng Ngöïa baây giôø coù coøn khoâng?

Toâi cuõng chaúng bao giôø trôû laïi Tröôøng Môùi keå töø muøa heø naêm 1965, duø ñaõ - sau moät chuyeán ñi xa - veà laøm vieäc ôû Saøi Goøn naêm 1972. Theo caùc tin ñoàn nghe ñöôïc, cuoái naêm 1978 tröôøng Chu Vaên An ñaõ bò nhaø caàm quyeàn coäng saûn ñoåi teân thaønh Tröôøng Huaán Ngheä Phoå Thoâng Lao Ñoäng; caùc thaày hoaëc laø veà höu, nghæ daäy hay qua caùc tröôøng khaùc nhö tröôøng Leâ Hoàng Phong (Peùtrus-Kyù cuõ), Leâ Quùy Ñoân, v.v. Ñeán ñaâu naêm 1996, tröôøng laïi ñöôïc mang teân cuõ laø Chu Vaên An, nhöng khoâng bieát caùc giaùo sö ngaøy tröôùc coù ñöôïc trôû laïi tröôøng ñeå daäy vaø trao truyeàn tinh thaàn baát khuaát, yeâu queâ höông cuûa Chu Vaên An khoâng?

Giôø ñaây, löu laïc treân xöù ngöôøi, caùch xa ngoâi Tröôøng Môùi caû nöûa quaû ñòa caàu, hình aûnh nhö vaãn muoán "trô gan cuøng tueá nguyeät" cuûa ba daãy phoøng hoïc cao hai taàng gaùc, maø toâi nhìn thaáy treân Maïng Löôùi Ñieän Toaùn Internet, ñaõ khieán toâi lieân töôûng ñeán caâu hoûi cuûa thi só Vuõ Ñình Lieân:

Coång tröôøng Chu Vaên An – Naêm 2001

(Aûnh cuûa giaùo sö Phaïm Xuaân Löôïng)

Ngoaøi kia, khoâng coù hoa ñaøo, cuõng chaúng coù hoa phöôïng vó; chæ thaáy nhöõng chieác laù caây phong (maple) vaøng, ñoû bò nhöõng côn gioù khoân nguoâi böùt lìa caønh, cuoán rôi laû taû roài löôïn xoay treân maët ñöôøng. Nhöõng ñaùm maây thaáp, maàu xaùm ñaäm vaàn vuõ treân trôøi, nhö muoán khôûi xöôùng cho côn möa ñaàu muøa.