Rusìya
malìyä böhraní – säbäblär, mexanìzm vä nätìcälärì
Rusìyada
böhran gìzlì åäkìlda yaxínlaåmamíå, 1 neçä ìllìk Rusìya reformu
onu yetìådìrmìådì. Böhranín çoxsaylí säbäblärì ìçärìsìndä, bìzìm
fìkrìmìzcä dövlätìn sähv makroìqtìsadì sìyasätìnì vä büdcä böhraníní
ayírmaq olar.
Monetarìzm prìnsìplärìnä äsaslaníb, BVF-nín täqdìmatí ìlä
1995 ìldä qäbul edìlmìå ìqtìsadì strateqìya özünü doõrultmadí.
Bunun nätìcäsìndä ìstehlak dayandí, müässìsälärìn debìtor– kredìtor
borcu artdí. Fìksä edìlmìå rublun kursunun qìymätì qalxdíõína гörä ìxracdan alínan gälìr aåaõí
düådü. Bunlar hamísí onun devìrsìfìkasìyalaåmamíå fonunda baå vermìådìr.
Bu hadìsä särmayä gälìrìnìn azalmasína vä bununla paralel qeyrì-sänaye
qoyulan sektorlara böyük mäbläõdä kapìtalín çoxalmasína gätìrìb
çíxartdí. Bununla da malìyä sektoruna kapìtal axíní ìqtìsadìyyatda bärabärsìzlìk
ämälä gätìrdì.
Märkäzì bankín valyuta fondu ehtìyatlarí yalníz xarìcdän alínan
borclar hesabína dolur, BVF-nìn kredìtlärì ìsä köhnä borclarín ödänìlmäsìnä
gedìrdì. Bu vaxta kìmì 1997 ìl ärzìndä Märkäzì bankín
fondunda qìymätlì kaõízlarín häcmì 14,5 mlyrd. däyärìndä artdí.
Elä hämìn ìl Märkäzì bank dövlät büdcäsì käsìrìnìn yarísíní
malìyäläådìrdì. Belälìklä 1998-cì ìlìn yanvarínda az satílan vä
valyuta ehtìyatlaríndan daha tählükälì olan qìymätlì kaõízlar Märkäzì
bankínín demäk olar kì, aktìvìnìn yarísíní täåkìl edìrdì. Amma än
dähåätlìsì hälä qabaqda ìdì. Böhran
“spìral”í gedìåìndä Märkäzì bank
banklar arasí kredìt bazaríní
stìmullaådírmaq vä sähmdarlarla hesablaåmaq üçün avqust ayínda valyuta
ehtìyatlaríndan ìstìfadä edäräk 15 mlyr rubl kredìt ayírdí. Amma
banklar öz aktìvlärìnì satílma qabìlìyyätìnì genìåländìrmäk
üçün onlarí dollar almaõa yönärtdì. Märkäzì bank demäk olar kì,
kommersìya banklaríní ödänìåsìz olaraq kredìtläådìrdì.
Büdcä böhraní här åeydän ävväl 1995-1998-cì ìllärdä Rusìya
hökümätìnìn hämräy fìkìrlärìndän vä demokratìk üsullaríndan ìstìfadä
edäräk balanslí federal büdcäsìnì yarada bìlmämäsìnä gätìrdì cíxartdí.
1997-cì ìlìn payízínda dünya bazarlarínda baå verän böhran vä bunun
arxasínca dünya bazarlarínda neftìn qìymätìnìn düåmäsì (hansína kì,
büdcä täåkìlatçílarí 1998-ìldä ümüd bäsläyìrdìlär). Rusìyada
baå verän böhranda öz rolunu oynadí. Amma böhranín baålíca säbäblärì
malìyä olìqarxìyasínín täzyìqì, ìqdìsadìyätdä ìnvestìsìyalarí
ähtìkar xarakterì, BVF- nìn täqdìmatí vä müäyyän ìqdìsadì proqramí
olmamasí ìdì.
Belälìklä avqustun ortasínda defolt vä devolvasìya üçün här bìr
åäraìt yaradílmíådí - qeyrì rezìdentlärìn väsaìt
axíní, qeyrì tìcärätì rìskìn yüksäk däräcäsì, rublun qìymätdän
düåmäsì, Märkäzì bankín mä’murlarín bank mühìtìndäkì böhran
haqqínda bìldìrìåìn vä göründüyü kìmì ìnvestorlarín yaxínlaåan
ìflas haqqínda gözlänìålärì.
Rusìyanín malìyä bazarlarínda böhran ìlk däfä olaraq valyuta
seqmentlärìndä uzä çíxdí. Bu qeyrì-rezìdentlärìn öz malìyä aktìvlärìnì
rusìya ìqtìsadìyyatíndan çíxarma säbäbìnä görä xarìcì valyuta tälabatín
çoxalmasí ìlä baõlí ìdì. Märkäzì bank banklara qabaõcadan ödämäk
åärtì ìlä valyuta almaõí täklìf etdì. Qälabat daha da artdí, MBVB
–ín dalí satíå ìkì häftä ärzìndä 470 mln dollar däyärìnä çatdí.
Elä hämìn vaxt Märkäzì bank banklara öz täläblärìnì ödämäk üçün
valyuta almaõí qadaõan etdì. Bu da heç bìr nätìcä vermädì. Rusìya
banklarí–olìqarxlar xarìcì banklardan dövlät qìymätlì kaõízlaríní
vä dollara däyìåìlmìå aktìvlärì (valyuta istigraz väräqälärì,
avrobondlarí) gìrov qoyaraq kredìt göturdulär. Dünya böhraní vä qeyrì-rezìdent
kapítalín axíní nätìcäsìndä bu kaõízlarín qìymätì yendì. Belä müqavìlälärìn
åärtìnä görä, kredìtä görä gìrov qoyulan aktìvlärìn däyärì
bazar qìymätlärì ìlä ölüçlmälì ìdì. Ìå burasíndadír kì, rusìya
banklarí kredìtä qoyulmuå aktìvlärìn täzä vä köhnälärì arasíndakì
färqì öz xarìcì partnyorlarína ödämälì ìdìlär. Böyük banklar o
vaxt mìlyonlarla dollar ìtìrdìlär. Zärärlärì fìksä edäräk dövlätìn
qìymätlì kaõízlaríní valyutalaríní satmaq ya da kì, öhdäklärìnì
yerìnä yetìrmämäk lazím gäldì. Pul olmadíõí uçun, dä onlar väzìfälärìnì
yerìnä yetìrmäkdän boyun qaçírdílar. Valyuta däyìåmä mäntäqälärdä
ajìotaj tälabat hökm sürürdü. Sentyabrín ävvälìndän qabaq Märkäzì
bankínín ehtìyatlarín xeylì hìssäsìnì häm dä onun kredìtlärìn
hesabína alan kommersìya banklarí onlarí äsaslí sürätdä azaltdí. 26
avqust hadìsä nätìcäsìndä banklararasí valyuta bìrjasínda, ìkì häftä
sonra ìsä reqìonal valyuta bìrjasínda alver dayanílírdí. Valyuta dähmìzìn
särhäddì davamlí olaraq däyìåìldì. 1998-cì ìldä rublun räsmì däyärì
27% aåaõí duådu. Böhran tälatumlärì paralel olaraq qìymätlì kaõízlar
bazarínda da baå vermìådì. Aparící rusìya åìrkätlärìn sähmlärìn
qìymätì az täläb olunduõundan aåaõí düådü. Ìåguzar fäallíq
avqustda 77,6%-a düådü. Bäs qìymätlärìn duåmäsìnä ne tä’sìr etdì?
Ìlk olaraq malìyä bazarlarí ìlä baõlí
sektorlarín böhran väzìyyätì, ÜDM göstärìcìlärìnì, sänaye
mähsullarínín vä ìnvestìsìyalarínín häcmìnì aåaõí saldí, amma
ressesìya åäraìtìndä qìymätlì kaõízlarín däyärì, bìr qayda
olaraq düåür. Psìxolojì motìv
dä ähämìyyätlì rol oynadí. Belä kì sìyasí säbasízlíq ucbatíndan
ölkädäkì qeyrì-tìcarätì rìskìn yüksäk
däräcäsì ìnvestorlarí sayíq olmaõa çaõírdí. Bundan älavä, böyük
åìrkätlär sähm alverìndä ävvälcädän ödämä olmasa ìdì, kìçìk
åìrkätlär ìlä müqavvìlä baõlamírdílar. Çünkì ävvälcädän ödämämä
sähm bazarlarínín satílma qabìlìyyätìnì aåaõí salírdí.
Bununla eynì vaxtda ìndekslärìn düåmäsì
hesabína pulsuzlaåan banklararasí kredìt bazarína da zärbä däydì. Belälìklä
banklararasí kredìt Mibor bìrgünlük däräcänìn gälìrlìyì
170 %-a qädär qalxdí, sabahísí gün ìsä 77,26%-a yendì. Bu
bazarda banklar satíåda müäyyän problemlärlä qaråílíådí. Axí onlar
kotrakta görä qeyrì-rezìdentlärlä hesablaåmalí ìdìlär. Onda Märkäzì
bank (hälä defolt e’lan edìlmämìådän ävväl) kommersìya banklar
verìlmìå overnight kredìtlärìnìn häcmìnì 10 däfä çoxaltdí.
Sentyabrín ävvälìnä qädär hälä 15 mlyrd dollarlíq kredìt verìlmìådì.
Banklar yenì kredìtlär ìstäyìr, xarìcì banklar ìsä onlara olan ìnamlaríní
artíq ìtìrmìådìlär.
Avqustun 17-dä 12 rus bankí (Rossìyskìy Kredìt, Alfa-Bank, ONEKSÌM,
Menatep, Mostbank vä baåqalarí) müktäzìm olaraq müqìtärìlärasí
hesablarí tä’mìn etmäk vä kredìt almaq üçün (artíq banklarín çoxu
öz kredìt prqramíní dayandírmíådílar) pulda bìrläådìlär . Fäqät
qeyrì-rezìdentlär bìlìrdìlär kì, rusìya banklarí kredìtlärì sänaye
sahäsìndä deyìl ehtìkarlíqda ìstìfadä etmìådìlär. Tezlìklä bu bìrlìk
dä daõíldí. Yeyìntì vä bìrläåmä
nätìcäsìndä bank häyatínda böyük däyìåìlìklär baå verdì. Bank xäzìnäsì
qaytarma problemìnì häll etmäk üçün bìr neçä bank Ämanät bankla müqavìlä
baõlatdí. Åärtä görä bu bank , äsasän rublla ìfadä olunmuå ödämä
qabìlìyyätìndä olmayan banklarín aktìvlärìnì özünä götürä bìlärdì.
Daha näzärä çarpící bìr böhran DQO- FBÌ bazarlarínda üzä çíxdí.
Qeyd etmäk lazímdír kì, RF-ín Malìyä nazìrlìyì DQO, FBÌ, DVBÌ ehtìyatíní
dolduraraq büdcä käsìrìnì ödädì. Hälä 1998-cì ìlìn ìlk yarím ìlìndä
onlarín gälìrì az-az artírdí. Lakìn qeyrì-rezìdentlärìn kapìtalín
bazardan davam edän axíní, qeyrì-tìcarätì rìsk, rublun kursunun yüksäk
sävìyyäsì yaxínlaåan devalvasìya hìssìnì, daha da artírdí. Bununla
eynì vaxtda xarìcì valyutaya olan tälabatín artmasí Märkäzì bankín
vä kommersìya banklarínín satílma qabìlìyyatìnì käskìn åäkìldä
aåaõí saldí. Onda DQO-nun sahìblärì aktìvlärì rubl ehtìyatlaríní
qurtarmaq vä satílma qabìlìyyätìnì artírmaq mäqsädì ìlä satmaõa baåladílar.
Nätìcädä DQO-nun gälìrì 200%-ä,
FBÌ-ín kì ìsä 233,95%-ä qalxdí. Dövlätìn qìymätì kaõízlarínín güyä
gälìrlìklìyìnì azaltmaq üçün Märkäzì bank vä Malìyä nazìrlìyì
onlarla tìcarätìnì däyandírdílar. Mäsälìnìn hällìnìn ìkìncì däräcälì
nätìcäsì malìya bazaríní tutumunun azaldílmasí vä öz äsas ìstìqamätçìnìn
– bazar fayíz qoyuluåunun ìtìrìlmäsì oldu. Amma hälä bundan ävväl
Moody’s reytìnq agentlìyì zayem
vä qìymätlì kaõízlar sahäsìndä RF-nín mìllì reytìnqì, baåqa bìr
agentlìk Standart/Poors ìsä RF-nín xarìcì valyutada olan öhtäçìlìyìnì
aåaqí saldí, vä demäk olar kì Rusìya malìyä bazarí autsayderlì oldu.
Ancaõ rusìya banklarínín qeyrì-rezìdentlärä borclarín bazarí hälä kì
saõ qalírdí. Avqustun 25-dä RF-nín hökümätìn DQO va FBÌ-ín ödämä
qaydalarí haqqínda qät`namä buraxír. Orada deyìlìrdì kì, onlarín sahìbì
ya ìstìqraz väräqälärì mäbläyì
ödänìlmäsìnì gözläyìr, vä ödänìlmìå mäbläyì
uzunmüddätlì dövlät qìymätlì kaõízlara qoymalídír, ya da vaxtíndan
qabaq 1998-cí ìl 14 avqustun qìymätlärì ìlä ìstìqraz väräqälärìnìn
ödänìsìnì alír. Bundan älavä dövlätìn qìymätlì kaõízlarínín dövrìyyä
müddätì 5%-lí, 1 dollarí 7,1456 rubluq kupon täåkìl edìrdì. Bu demäk
olar kì, defolt ìdì. Lakìn bu
Malìyä nazìrlìyìnä daha çox xeyìr verdì. Belä kì, onun dollarda olan
väzìfìlärì rublun kursunun aåaõí düåmäsì
sayasìndä azaldí. Demäk olar, bütün malìyä bazarlarí artíq xarìcì
ìnvestorlarí cälb etmìrdì. Yäqìn kì malìyä bazarí özlärìnä olan
ìnamí hälä bu tezlìkdä bärpa edä bìlmäyäcäklär. Belälìklä
avqustun 28-dä Rusìyada nä pul, nä valyuta nä dä fond bazarí qalmíådí.
Bu böhranín nätìcälärì haqqínda aåaõídakílarí demäk olar. Bìrìncìsì
odur kì, xarìcì vä daxìlì ìnvestorlarín hökümätä, Märkäzì banka,
Rusìya Malìyä nazìrlìyìnä olan ìnamín azalmasí. Bu baåqalaríndan pul
borc almaq ìmkanín ìtìrìlmäsì, vä xarìcì ìnvestorlarín axímínín
qaråísínín alínmasí käsb etdìrdì. Ìkìncì, defolt vä onun arxasínca
rubldan “qaçíå” käsb edän dövlät valyutasínín devalvasìyasí.
Üçüncü, Rusìya ìstehlakínín äsasíní täåkìl edän xarìcì mähsullarín
qìymätìnìn qalxmasí nätìcäsìndä, ìqtìsadìyyatda ìnflasìya
prosseslärìn käskìn åäkìldä artmasí. Dördüncü, Märkäzì bankín
kredìtlärì hesabína dövlät büdcäsìnìn käsìrìnìn malìyäläådìrìlmäsìndä
ìnflasìyasí xarakterìnä keçìd. Beåìncì, bank sahäsìndä ìflasa uõrama.
Bu täk malìyä bazarlaríndakí ìtkì hesabína deyìl, häm dä äsas gälìr
mänbälärìnìn - DQO-FBÌ bazarlarínín läõv edìlmäsì sayäsìndä baå
vermìådì. Altíncí, defolt faktìk olaraq täk banklararasí kredìt bazarínín
deyìl, baåqa bazarlarín da läõvìnä gätìrìb çíxarmíådí. Yeddìncì,
ölkädäkì büdcä böhranínín daha da käskìnläåmäsì. Säkkìzìncì
ìsä, ìctìmaì-sìyasì väzìyyätìn gärgìnläåmäsì, mìllì valyutanín
devalvasìyasí vä ähalìnìn gälìrìnìn azalmasí mìllätdä saõ ìqtìdar
älehìnä ähval-ruhìyänì daha da artíríb.
Hüseyn
Hümbätov
Fuad
Älìyev