Cancer zawtnak, zei tiah kan tih a ho tiah cun...
Cancer hi kan pum chung um mi “cells” in a rak chuak mi zawtnak phun khat a si. U.S.A. ah cun cancer hi thihnak a chuak pi mi zawtnak ah khan no. 2 a si. Mah hi zawtnak a chuah nak cu kan pum chung um mi cells pawl kha an duh ning in a karh hna caah a si. Kan pum a timh ning in karh tilo in an mah tein an duh ning paoh in a karh hna tiah kan ti kho. Cancer hi cell in a chuak mi a si caah “cell cycle” ti mi kan hngalh hmasa a ho. Cell cycle cu kan cell a chuah nak, rian a tuan nak, a thih nak, le a thi cia mi cells pawl kha cells thar pawl nih an hoi chan nak a si. Nan hngalh cang bang in, kan pum hi cells in a rak chuak mi a si. A tu kan ruh, kan lung, kan thin, le a dang dang pawl hi cells lawng tein a ra mi a si hna. A tawi ning in kan chim ah cun, cells pawl hi minung bang in ngakchiat lio, than lio, le upat hnu i thih phung si ve hna.
Cancer a thawh ning kan zoh ah cun “neoplasm” le “tumor” ti mi kan hngalh a ho. Neoplasm le tumor ti mi cu kan pum caah a herh lo mi hman tlak lo mi a karh mi cells pawl kha an ti mi a si. Mah neoplasm kha phun hnih a um rih hoi, “malignant” ti le “ benign” ti mi hna an si. Malignant ti mi phun cu a mah a chuah nak hmun in kan pum chung i a duh nak ka hmuh paoh a va pha kho mi cancer zawtnak tak tak a chuah pi mi a si. Benign ti mi tu cu cancer a chuah pi kho lo mi, a chuah nak hmun te lawng ah a um mi, a thang kho ti lo mi, a karh kho ti lo mi, le kan pum caah tih nung lo mi a si.
Cancer cu a phun phun in a chuak kho mi a si. Cancer cu zei nih dah a chuah sak? Zei tiah a chuah ti mi a chel chel ah kan halt awn. Cancer a chuah sak mi pawl cu virus, bacteria, chemicals, ultraviolet rays, genes, le x-ray a si hna. Zei kha ti dah mah hi pawl nih hin cancer zawtnak a chuah pi kho kan ti ah cun, mah chemicals le virus te hoi le a dang dang pawl sin hna ah khan kan pum kha “expose” kan va tuah caah a si. Tahchunnak ah kuak zuk le cuap cancer (cigarette smoking and lung cancer). Kuak kan zuk tikah kuat chung um mi chemical nih kan cuap chung um mi cuap cells a si ning vialte kha a hrawh dih, cu caah cuap chung um mi cells pawl kha kan pum nih a timh ning in a rian tuan ti lo hna, kan pum nih a timh ning in a karh ti lo hna, cunin kan pum nih a timh ning bang in thih zawng an hngalh ti lo in a um hna. Mah tikhan kuat zuk in cuap cancer cu a rak chuah ning a si.
Cancer si le si lo zei kha ti dah kan hngalh kho tiah cun, kan pum ah hma ban tuk si lo ah pucik ban tuk a thang mi a dam kho ti lo mi te hoi a um ah, cunin na zunpi le zun ah thi te hoi a chuak sual pang um ah, thi ruah lo pi in a chuak zungzal mi um ah, kan khuh tikah a fak pi in le kum sau nawn kan khuh ah, cunin ruah lo pi in kan der “lost weight” te hoi a si sual ah le rawl dawlh te hoi kan ra harh ah cun cancer zawtnak kha kan pet kho. A sin a in cancer zawtnak taktak a si tiah si bawi pawl nih tian duh ah cun x ray te hoi CT Scan, Ultrasound, le Microscopic examinations in kan cells kha zoh hnu i a hman lo mi hmuh lawng ah khan cancer a si tiah chim kho a si.
A tu hi cancer zawtnak tlompal cu “chemotherapy” an ti mi phunglam in khamh kho a si cang. Na tein mah chemotherapy cu kan pum chung a um mi kan pum caah a tha mi cells zong kha a telh chih lem ve. Cunin kan cancer zawtnak kha a zual cang ah cun chemotherapy ti zong ah hlai i mah cancer pi kha chuah hlo zong ah a dam kho bal ti lai lo. Cu caah cancer ti mi hi tih nung ngai mi zawtnak pakhat a si.
AMT
***** Kan lai holh hi a tling lo caah mirang holh ka telh chih pah. Cunin hi article hi um har pheng ah ka tial chom mi le lai holh a tha tein a thiam lo mi ka si caah lai ca ka tial mi zong ka palh mi tam pi um ko. Rak ka ngai thiam law nuam tein rel kho rak ka zuam piak ko uh tiah ka can nawl hna. Ka lawm***** |
