Botany Botany ti mi cu thingkung te hoi kong cawn kha a si. Thingkung a nun ning, an chuah ning, a thang ning, thingkung chung um mi chemical properties, le thingkung chung a ra tel mi a teng, a par, a thei, a hnah, hrihram, hram, le a mu te hoi kha cu sette kha sette ti in cawn mi a si. Thingkung pauh pauh le thingkung kung phun a si mi hna kha “Kingdom plantae” ah an chah. Mah “Kingdom plantae” ti mi chung thingkung phun “species” tam pi aa tel. Mah phun hna kha “Botanical nomenclature” ti mi he khan min pek a si. Kan lai holh ah “term” tam pi um lo mi um caah tlompal te lawng in ka thiam ning in ka hoi leh lai. Thingkung “Plant”
- an mah tein rawl an ra ser kho..
- A hnah, a teng, a hrihhram, a hrih, a mu, a thei le a par um mi.. A si na te in a cheu khat thingkung hna cu mah te hoi um lo mi zong an um.
- “carbohydrates” ti mi tha pe kho mi thil kha “photosynthesis” (photo – light; synthesis – tuah, chuah ter) an ti mi “process” in an mah caah an chuah kho.
- Saram nih an chuah mi Carbon Dioxide (CO2) kha Oxygen ah an thlen.. “Photosynthesis process” in a si thiam thiam.
- A hnah chung ah “Chlorophyll” ti mi a um I mah he khan “photosynthesis” kha an tuah kho.
2 Major Division of plants (Thingkung phun hnih)
Non-vascular Plants
- A hram, a teng, a par hman ngei lo mi; A ngan kho lo mi thingkung phun.
- Lung par le ti a um nak lung lung le thing par te hoi ah a ra kep mi thingkung hme pun.
Tahchun awk : liverworts, mosses, hornworts
Vascular Plants
- A ngan kho mi; A hram, a teng, a par par mi le a thei kho mi thingkung phun.
Vascular plants phun hnin:
Seedless Vascular Plants (Vascular – a nem mi)
- A mu um lo mi “Vascular” thingkung
Tahchun awk : Ferns, fern allies
Seed Vascular Plants
- A mu um mi “Vascular” thingkung
Tahchun awk : peti, hai, thei thu
2 types of Seed Vascular Plant (A mu um mi “Vascular” thingkung phun hnih)
Gymnosperms
- A mu kha a thei chung ah um lo in a leng ah a um mi
Tahchun awk : Far thei
Angiosperms
- A mu kha a thei chung ah um mi
- A tam thek cu a par par hna
Angiosperms phun hnih (2 type of Angiosperms)
Monocot
- A teng le a hram a nem mi thingkung
Tahchun awk : semthing kung, aihre kung, banhla kung, changphaw kung
Dicot
-
A teng le a hram a khong mi thingkung
- Thing caah hmah kho mi
Tahchun awk: chawkhlei kung, Cherry par Kung, Pear kung
ROOT (Hrihhram)
- Vawlei tang ah a um, thinkung kha tha a pe tu.
Hrihhram thawh keh nak (Origination of root)
- Hypocotyl
- Radicle
- Primary root – A hrihhram bik
- Secondary root – chang tu hrihhram
- Adventitious root – a teng le a hnah in a rak chuak mi a thang mi hrihhram
Hrihhram phun (Type of roots)
- Taproot – thingkung ngan pi te hoi ah um mi, Dicot thingkung ah hmuh kho mi
- Fibrous – A ngan kho lo mi thingkung te hoi ah um mi
Tahchun awk: Semthing le a lo mi thingkung te hoi ah um mi hrihhram
Hrihhram rian (Function of roots)
- Anchorage (A sua tu)
- Thingkung caah vitamins le ti kha vawlei tang ah a sua tu a si.
- Absorption (A la tu)
- Ti le vitamins te hoi kha thingkung caah a la tu.
- Storage (A khon tu, a chia tu)
- Vitamins le ti te hoi kha a khon tu le a chia tu ti um lo tikah hman awk ah.
- Conduction (A kal pi tu, A pe tu)
- Vitamins le ti te hoi kha thingteng le a hnah te hoi ah a pe tu le a kal pi tu.
- Support (Fek sak tu)
- Thingkung tlu hlah seh tiah vawlei ah fek tein tlai tu.
Tahchun awk : Thingkep par a hrihhram kha thing teng par ah a fek tein a tleih
STEMS (thingkung a hram)
A hram thawh keh nak (Origination of Stem)
- A zim
- A mu chung um mi “embryo axis”
Hram rian (fuction of stem)
- Store materials – a hao hnga mi thil khong tu
- Support leaves – hnah a doh tu
- Transport water and minerals
- ti le vitamins kha a phor tu le a kal pi tu
- Produce carbohydrates
- carbohydrates ti mi thil kha a chuah ter tu
LEAVES (hnah) FLOWER (Pangpar)
- Thingkung caah i hrinsornak nak thil
FRUIT (Thei)
- A thei hi pangpar chung in a rak chuak mi a si
- A thei tam pah cu awk kho simi a si hna
SEED (A mu)
- A thei chung um mi
- Thingkung thar a keuh nak
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
AMT
2004
Note: This article is not edited Reference: English Chin (hakha) Dictionary: Rev. Van Bik Lecture notes
***** Kan lai holh hi a tling lo caah mirang holh ka telh chih pah. Cunin hi article hi um har pheng ah ka tial chom mi le lai holh a tha tein a thiam lo mi ka si caah lai ca ka tial mi zong ka palh mi tam pi um ko. Rak ka ngai thiam law nuam tein rel kho rak ka zuam piak ko uh tiah ka can nawl hna. Ka lawm*****
|