PLANLAMALARDA ÇEVRE YATIRIMLARI VE MALİYETLER
Atık su ve katı atık alanlarında projelendirme, malzeme
ve finansman temini, i letme konularında maliyetleri ve in aat sürelerini
azaltacak teknolojik ara tırmalar yetersizdir.
I zmir atık su
tesisi örne inde oldu u gibi e de er nüfus ba ına yatırım maliyeti bu tip
teknolojilerde on dolar civarındadır. (!, ? detaylı bilgi verilmemiş)
Yabancı kredi veren kurulu lar, ülkemiz gerçeklerine
uygun olmayan i letilmesi zor, çok enerji tüketen, çok fazla mekanik ekipman
gerektiren tesisleri tavsiye etmekte, bu arada sa lanan kredinin büyük bir
kısmı kullanılarak yabancı mü avirler aracılı ıyla, ülkemize pahalı ekipman ve
malzeme satmaktadırlar. Bunun önüne geçilmelidir.
Sektördeki finansman sıkıntısının yanı sıra en önemli dar bo
azlardan biri de Belediyelerin mevcut yapılanmalarından kaynaklanmaktadır.
Yatırımları gerçekle tirmek tam anlamıyla çevrenin korunması anlamına gelmemektedir.
Yapılan bu i lerin devamını sa lamak, yani bu tesislerin i letilmesini sa lamak
gerekmektedir. Ne var ki bugünkü haliyle I ller Bankasınca yaptırılan ve i
letilmek üzere Belediyelere devredilen tesisler gerek teknik eleman yoklu u
gerekse de i letme ve bakım masraflarını kar ılamadaki zorluklar nedeniyle kısa
sürede büyük problemlere maruz kalmakta ve hatta atıl yatırmalara dönü
ebilmektedir.
Bugüne kadar su ve kanalizasyon sektöründe
projelendirmede literatür bilgileri kullanılmı tır. I lden ile de i iklik arz
edecek yapı; su tüketimi, tüketimdeki e ilimler, kanalizasyona geri dönü
oranları, atık su karakterizasyonu vb. bir çok konuyu etkileyecek ve ayrı
kriterler kullanılmasını gerektirebilecektir. Projeler deneysel çalı malardan
ve analizlerden yoksun yapılmaktadır.
Hangi Yýl 1999 Dolar kuru 315.000
|
YILLAR |
1999 $ KURUÝLE (x1000) |
|
1970 1975 1980 1985 1990 1995 1999 |
320 23.643 42.232 114.45 125.765 74.294 168.254 TOPLAM
2.400.87 |
|
|
1997YILINÜFUSU |
|
1 Afyon (Merkez) |
111.580 |
|
2 Akh Sar (Man Sa) |
8.572 |
|
3 Aksaray (Merkez) |
100.944 |
|
4 Ak Eh R (Konya) |
54.903 |
|
5 Ala Eh R (Man Sa) |
45.277 |
|
6 Antakya (Hatay) |
14.055 |
|
7 Aydın (Merkez) |
133.939 |
|
8 Bucak (Burdur) |
26.04 |
|
9 Çubuk |
22.935 |
|
1 0 Devrek(Zonguldak) |
19.506 |
|
11 Düzce (Bolu) |
77.99 |
|
1 2 E Rd R (Isparta) |
13.726 |
|
1 3 Elazı (Merkez) |
244.494 |
|
1 4 Gerede (Bolu) |
28.320 |
|
1 5 Hek Mhan (Malatya) |
13.643 |
|
1 6 I Dır (Kars) |
44.334 |
|
1 7 Ilgın (Konya) |
33.040 |
|
1 8 Ý Zm T
(Merkez) |
190.74 |
|
1 9 Karacabey (Bursa) |
39.23 |
|
20 Karaman |
103.899 |
|
2 Kozan (Adana) |
62.088 |
|
22 Kütahya (Merkez) |
158.776 |
|
23 Manavgat (Antalya) |
76.33 |
|
24 Man Sa (Merkez) |
194.775 |
|
25 Naz Ll (Aydın) |
102.593 |
|
26 N De (Merkez) |
68.690 |
|
27 Samsat (Adıyaman) |
4.667 |
|
28 Selçuk (Zm R) |
23.063 |
|
29 ª Erefl Koçh Sar
(Ank) |
40.596 |
|
30 Suruç (Urfa) |
53.590 |
|
3 ª .Urfa |
408.635 |
|
32 Terme (Samsun) |
23.877 |
|
33 Van (Merkez) |
225.628 |
|
34 Yen Ça A (Bolu) |
5.953 |
|
35 Yen Ged Z (Kütahya) |
22.256 |
|
Toplam |
2.997.942 |
(Ancak, Türkiye iyi arıtma
yapıyormuş diye sevinmeyin, çoğunu İller Bank.’nın finanse ettiği bu tesislerin
hemen hepsi toprağa gömülmüş paramız nitelğinde. Çünkü, işletme maliyetleri
yapılmadan, ülke gerçekleri dikkate alınmadan inşa edilmiş. Mesela, Elazığ’da
staj yapan arkadaşlar arıtma tesisinin çalışmadığını söylediler.- Gerçi buraya
hangi kararla arıtma yapıldığı da ilginç)
|
|
1997YILINÜFUSU |
|
1 Adıyaman (Merkez) |
23.596 |
|
2 Akçakoca (Bolu) |
19.604 |
|
3 Balıkes R (Merkez) |
184.62 |
|
4 Bey Eh R (Konya) |
40.508 |
|
5 Bor ( N De) |
32.111 |
|
6 Burhan Ye (Balıkes R) |
27.7 |
|
7 Çorum (Ankara) |
147.39 |
|
8 Datça ( Mu La) |
6.088 |
|
9 Den Zl (Merkez) |
230.708 |
|
1 0 Devel (Kayser ) |
34.637 |
|
11 D Nar (Afyon) |
42.857 |
|
1 2 Erc (Van) |
78.397 |
|
1 3 Kadınhanı (Konya) |
17.39 |
|
1 4 Karabük (Zonguldak) |
102.728 |
|
1 5 Murad Ye (Van) |
12.982 |
|
1 6 N Z P (G.Antep) |
64.95 |
|
1 7 S L Fke (Çel) |
85.039 |
|
1 8 Söke (Aydın) |
62.36 |
|
1 9 Van (Merkez) |
225.628 |
|
20 Yozgat (Merkez) |
58.399 |
|
2 Zm T Do U Aat |
69.382 |
|
22 Gölcük |
AAT |
|
23 Körfez |
AAT |
|
24 Karamürsel |
AAT |
|
25 Altýnova |
AAT |
|
|
1997YILINÜFUSU |
|
1 Alanya
(Antalya) |
110.0 |
|
2 Ayvalık
(Balýkesir) |
29.342 |
|
3 Bandırma
(Balýkesir) |
90.79 |
|
4 BODRUM
(Mu La) |
23.698 |
|
5 Burhanıye
(Balikesir) |
90.79 |
|
6 Çanakkale
(Merkez) |
62.547 |
|
7 Cayelı
(Rize) |
19.72 |
|
8 Çınarcık
(Yalova) |
13.083 |
|
9 Dıkılı
(Izmir) |
11.580 |
|
1 0 Erdek
(Balikesir) |
15.96 |
|
11 Ere L
(Zonguldak)- 74.078 |
|
|
1 2 Gülüç
(Zonguldak) |
5.363 |
|
1 3 Fatsa
(Ordu)- 54.8 5 |
|
|
1 4 Bolaman
(Ordu) |
9.865 |
|
1 5 Fethıye
(Mugla) |
48.39 |
|
1 6 Gemlık
(Bursa) |
63.329 |
|
1 7 Gokçeada
(Çanakkale) |
7.089 |
|
1 8 Ý
Zmıt (Kocaeli) |
190.74 |
|
1 9 K.Kumla
(Bursa) |
5.089 |
|
20 Kusadası
(Aydýn) |
37.00 |
|
2 Manavgat
(Antalya) |
76.33 |
|
22 MARMAR
S (Mu La)- 22.664 |
|
|
23 ARMUTALAN
(Mu La) |
7.235 |
|
24 Ý
ÇMELER (Mu La) |
5.72 |
|
25 Sılıvrı
(Istanbul) |
38.932 |
|
26 Tekırdag
(Merkez) |
97.736 |
|
27 TURGUTRE
S (Mu La) |
5.78 |
|
28 Ünye
(Ordu) |
54.58 |
|
29 Yalova
(Yalova) |
78.442 |
|
Toplam |
1.350.367 |
|
|
1997YILINÜFUSU |
|
1 Akcaabat(Trabzon) |
37.528 |
|
2 ALAÇATI ( Ý Zmir) |
6.805 |
|
3 Alanya Iı (Antalya) |
110.0 |
|
4 Altınova (Yalova) |
Gr.3.280 |
|
5 ANAMUR ( Ý
Çel) |
60.425 |
|
6 Araklı (Trabzon) |
18.475 |
|
7 Bulancak (Giresun) |
30.775 |
|
8 Çesme (Izmir)- |
19.535 |
|
9 DATÇA ( Mu La) |
6.088 |
|
1 0 Edrem T
(Balýkesir)- |
52.337 |
|
11 Zeyt Nl
(Balýkesir) |
8.408 |
|
1 2 Fatsa (Ordu) |
54.85 |
|
1 3 Gıresun (Merkez) |
74.868 |
|
1 4 Karamürsel
(Kocaeli) |
Gr.29.047 |
|
1 5 Ordu (Merkez) |
116.083 |
|
1 6 Rıze (Merkez)- |
73.420 |
|
1 7 Gündo Du (Rize) |
4.136 |
|
1 8 Sö Ütlü (Trabzon) |
6.110 |
|
1 9 ª Arköy (Tekirda ) |
14.42 |
|
20 Trabzon (Merkez) |
180.544 |
|
2 URLA (Zmir) |
29.744 |
|
22 Yıldızlı (Trabzon) |
3.072 |
|
23 Yomra (Trabzon) |
10.79 |
|
Toplam |
950.457 |
1 997 nüfus sayım sonuçlarına göre ülkemizin nüfusu
toplam 62.8 0. ki idir. Nüfusun yakla ık 4 milyon ki i º ehirlerde ya
amaktadır. Bu nüfusun atık yönetimi hizmetleri toplam 32 5 belediye tarafından
yürütülmektedir. Ülkemizde ki i ba ına günde ortalama 0,7-1 ,0 kg atık üretildi
i kabul edilmektedir. Ülkemiz nüfusu dikkate alındı ında günde ortalama 63.000
ton evsel katı atık üretilmektedir.
Türkiye’de 1 994, 1 995 ve 1 996 yıllarında sırasıyla
252, 66 ve 48 çöplük açılmı , 230, 1 04 ve 64 adet çöplük de kapatılmı tır. 1
994, 1 995 ve 1 996 yılları için sırasıyla Katı Atık Yönetmeli i hükümlerini
yerine getirmeyen 1 9 4, 1 563, 1 544 belediyenin 1 273, 11 0 ve 974’ü bu
durumun maddi imkansızlıklardan, 774, 580 ve 533’ü araçlarının yetersizli inden,
8 4, 665 ve 639’u personel yetersizli inden kaynaklandı ını belirtirken, 532,
452 ve 52 belediye Katı Atık Yönetmeli i hakkında bilgileri olmadı ını beyan
etmi lerdir.
Kompost tesislerinin ülkemizdeki uygulamaları sınırlı
sayıda olup, º imdiye kadar beklenen ba arı elde edilememi tir. Bir kompost
tesisi kurmadan önce mutlak surette fayda/maliyet analizinin yapılması ve
kompost pazarının ara tırılması gerekmektedir. Fayda/maliyet analizi yapılmamı
ya da pazar ara tırması tamamlanmamı tesislerden beklenen verim alınamamakta,
hatta kompost maliyetinin pazar fiyatını geçti i durumlarda tesis belediye
tarafından i letilmemektedir.
Türkiye’de Antalya, Giresun, Edirne, I stanbul, I zmir, Kemer,
Mersin, Turgutlu ve Yalova’da kurulmu kompost tesisleri vardır. Ancak bu
tesislerin pek ço u tam kapasite çalı tırılmamaktadır.
Ülkemizdeki kompost tesislerinde kar ıla ılan en önemli
sorunlar;
1 . I dari sorunlar
E itimsiz personel ! Siyasi istikrarsızlık ! Iþ letme giderlerinin kar
ılanamaması ! Kompostun ve ayıklanan di er malzemelerin satılamaması
2. Teknik sorunlar
Dü ük kompost kalitesi (yetersiz çürüme, yetersiz ayırma) ! Eski teknoloji ! Açık tesislerde ya mur ve nem
problemi ! Yedek parça sıkıntısı ! Yüksek enerji giderleri ! Fizibilite eksikli i º eklinde sıralanabilir.
92 Turizm Bakanlı ı’nın ATAK Projesi
kapsamında yaptırılan Kemer Kompost Tesisi 1 999 yılı itibariyle i letmeye
alınmı tır. Bölgede kurulan Güney Antalya Turizm Geli tirme ve Alt yapı
Iþ letme Birli i (GATAB), tüm turistik tesis ve i letmeler ile yerle im
birimlerinin alt yapı hizmetlerini yürütmektedir. Di er alt yapı hizmetleri ile
birlikte çöp toplama ve bertarafı hizmetlerini de kurmu oldu u ALTA isimli º irket
aracılı ı ile yürütmektedir. Yörede co rafi konumun uygun olmaması nedeniyle
düzenli depolama tesisi kurulamamı , katı atıkların geri kazanımı için bir ayrı
tırma tesisi ile Kemer’de kompost tesisi kurulmu tur. Tesis kapasitesi 50.000
ton/yıl’dır. 540.000 DM i letme gideri olan tesisden 8 ayda 1 9,5 milyar gelir
elde edilmi tir. Bir yıl için 1 35 milyar gelir beklenmektedir. Tesisin toplam. yatırım
maliyeti 8 milyon DM olup, bunun 2 milyon DM’ı dı kredi, 6 milyon DM’ı GATAB
tarafından kar ılanmı tır. Kemer’de kurulan kompost tesisine gelen atıkların %
44,3’ü organik atık, % 26,7’si geri kazanılabilir nitelikteki atık, % 1 9’u
bahçe çimi ve % 1 0’u ise tala ’tır.
Geli mi ülkelerdeki º irketlerde, çevre koruma amacıyla
yapılan harcamalar yıllık cironun % 1 ile % 3’ü arasında de i iklikler
göstermektedir. D E imalat sanayii atık envanteri ve üretim de eri verileri
kullanılarak yapılan de erlendirmeye göre atık bertaraf maliyeti, kimya sanayii
için üretim de erinin % 1 .9 ile en fazla harcama faktörüne sahip olup, bunu
yakla ık % 1 ile ka ıt saanayii, % 0.2 ile orman ürünleri ve metal esaslı
imalat sektörleri takip etmektedir. Tekstil ve makine sanayii için bu faktörler
% 0.2’den küçük olarak hesaplanmaktadır. Bu faktörlerin tekstil ve maline
sanayii için küçük olması, bu sektörlerdeki atıkların az olarak beyan
edilmelerinin yanısıra geri kazanılma olanaklarının yüksek olmasına ba
lanabilir. Türkiye bazında imalat sektörleri için ortalama atık bertaraf
maliyeti faktörü % 0.56 olmaktadır.
Tehlikeli atık bertarafı, bölgesel olarak hizmet veren
tesislerde yapılmalıdır. Türkiye’deki sanayile me yo unlukları gözönüne alındı
ında, bu tür tesislerin sayısının 6 ile 8 arasında olması uygun görülmektedir.
Geli mi ve geli mekte olan ülkelerde düzenli tehlikeli atık bertaraf ücreti ton
ba ına 250-350 $ arasındadır. Bu de er özel yakma tesislerinde 1 000-3000 $
arasında de i mektedir. Ülke bazında tehlikeli atıkların yönetimi için kısa
vadede öngörülen faaliyetlerin önyatırım maliyetleri kısaca a a ıda özetlenmi
tir.
Atık i leme/geri kazanım tesisleri : 200 milyon $
Atık bertaraf tesisleri : 1 00 milyon $
Atık borsası, milli bilgi ve acil önlem Merkezi, atık
kayıt/takip mekezi : 50 milyon $
TOPLAM : 350 milyon $
Türkiye’de I zmit ilinde 1 adet tehlikeli atık bertaraf
tesisi bulunmaktadır. Belediyeye ba lı bir º irket olan I ZAYDA tarafından çalı
tırılan, 35.000 ton/yıl kapasiteli tesiste, optimum ko ullarda 2 ton/saat katı,
0.4 ton/saat fıçı, 0. ton/saat klinik atık, 1 ton/saat yanabilir sıvı, 0.
ton/saat özel sıvı, 0.5 ton/saat sulu sıvı atıktan olu an menü (toplam 4.
ton/saat) Döner fırın ve I kinci
yakma odasında yakılarak bertaraf edilmektedir. Tesisin enerji ihtiyacı 1 .2
MW/saat olmakta, tesisten yakla ık 2.5 MW/saat enerji üretimi sa lanmaktadır.
Açı a çıkan enerji KEDA ile yapılan sözle me gere i enterkonnekte sisteme
verilmektedir. Bu tesiste atık bertaraf maliyeti ortalama 450 DM/ton
civarındadır.