MS-DOS (MICROSOFT DISK OPERATING SYSTEM)

 

MS-DOS her bilgisayar üzerinde bulunan, temel bir işletim sistemidir. Bu sistemde işlemler komutlar aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Bir işletim sistemi olması sebebiyle dosyalar üzerinde yapılan tüm işlemler burada da gerçekleştirilebilmektedir. MS-DOS işletim sistemi Windows üzerinde MS-DOS Komut İstemi şeklinde çalışmaktadır. Ayrıca Windows işletim sistemi belleğe yüklenirken F8 tuşuna basarak Sadece Komut İstemi seçeneği ile de sistem yüklenebilmektedir.

 

Dosya (File) ve Dizin (Directory) Kavramı

MS-DOS işletim sisteminde, içine bilgilerin yazıldığı en küçük birime dosya (file) denir. Disk veya disketin bilgilerinin kaydedildiği manyetik yüzeyinin tamamı ana dizin (Root Directory) olarak adlandırılır. Belirli amaçlar için hazırlanmış veya bir ortak özelliğe sahip dosyalar bir grup altında toplanır. Bu gruplara da Dizin (Directory) denir. Bir grup içerisinde başka bir grup dosyalar da olabilir. Bunlara da alt dizin (Sub Directory) denir.

 

Dosya ve Dizin İsimleri

MS-DOS işletim sisteminde dosya isimleri iki bölümden oluşur. Birinci kısım dosyanın ismi, ikinci kısım ise dosyanın uzantısıdır. Dosya ismi dosyanın belirtecidir. Uzantı ise dosyanın hangi program ile yaratıldığını belirtir. Örneğin; KITAP.DOC, KAYITLAR.LIS, MUZIK.MP3, CALISMA.XLS, ODEV.TXT.

 

Dosya ismi en fazla 8 karakterden oluşabilir. Uzantı ise maksimum 3 karakterdir. Dosya isminde * . : ; , = \ / > < | [ ] gibi özel karakterler bulunamaz. Ayrıca PRN, NULL, COM1, COM2, LPT1, LPT2, LPT3 gibi tanımlamalar da dosya ismi olarak kullanılamaz. Ayrıca dosya ismi ve uzantısı Türkçe karakterler ( ı,İ,ç,Ç,ş,Ş,ö,Ö,ü,Ü) içeremez. Dosya adı ve uzantısı arasında . (nokta) işareti bulunmaktadır. Bu işaret dosyanın adını ve uzantısını birbirinden ayırmaktadır.

 

MS-DOS’ un çalışması için bilgisayar 3 temel dosyaya ihtiyaç duyar. Bunlar

a. IO.SYS                   b. MS-DOS.SYS                    c. COMMAND.COM

 

JOKER Kullanımı

            İşletim sisteminin komutları kullanılırken yaygın olarak kullanılan 2 joker karakter vardır. * tüm karakterler, ? ise bir karakter yerine geçer.

 

ÖRNEĞİN; *.* Dosyanın adı ve uzantısı ne olursa olsun tüm dosyalar.

*.BAT Dosya adı ne olursa olsun uzantısı BAT olan tüm dosyalar.

???.* Adı en fazla 3 karakterden oluşan uzantısı ne olursa olsun tüm dosyalar.

C???K.E*   Dosya ismi en fazla 5 karakterli ve ilk karakteri C son karakteri K, uzantısı ise E ile başlayan ve kaç karakter olursa olsun tüm dosyalar.

 

PROMPT (Komut Uyarıcısı)

Prompt bilgisayarın komutları algılayarak, yerine getirmeye hazır olduğunu gösterir. Bu disket sürücüde A:\> şeklindedir. Harddisk (sabit disk) C:\>, CD ise D:\> veya E:\> şeklindedir. Burada hangi sürücü harfi varsa o sürücü aktif durumda demektir. Bu durumda verilen komutlar o sürücü üzerinde uygulanacaktır demektir.

 

MS-DOS Komutları

MS-DOS komutları iç komutlar ve dış komutlar olmak üzere iki gruba ayrılır. Çok sık kullanılan komutlar iç komutlar olarak adlandırılır ve bu komutların çalışması için bilgisayarın başka dosyalara ihtiyacı yoktur. Dış komutlar ise isteğe bağlı olarak kullanılan ve çalışması için aynı isimde bir dosyanın bilgisayarda bulunması gereken dosyalardır.

 

Prompt’a yazılan komutların çalışması için klavyeden ENTER tuşuna basılması gerekmektedir. Bu işlem ile komutun iç veya dış komut olduğu karşılaştırılır. İç komut ise direk çalıştırılır. Aksi durumda dış komut dosyası aranır ve eğer bulunursa komut yürütülür.

 

MS-DOS işletim sisteminde önemli iç ve dış komutların bazıları

 

 

1. CLS (CLEAR SCREEN) – İç Komut:

            Bu komut ekranda yazılı bulunan komut uyarıcısı dışındaki her şeyi temizler.

 

2. DIR (SHOW DIRECTORY) – İç Komut:

            DIR komutunun kullanım amacı disk/disket üzerindeki dizin ve dosyaları görüntülemektir ve genel kullanımı aşağıdaki gibidir.

 

DIR [sürücü:] [dizin adı] [\dosya adı] /p/w/s

 

/p: Dosyaların ekranda sayfa sayfa listelenmesini sağlayan parametredir.

/w: Dizin veya dosyaların 5 sütun halinde ekranda görüntülenmesini sağlayan parametredir.

/s: Alt dizinlerin de listelemeye dahil olmasını sağlayan parametredir.

 

ÖRNEKLER:

1. C:\> DIR komutu ile aktif olan C sürücüsündeki (Harddisk) tüm dosya ve dizinler ekranda görüntülenir.
2. A:\> DIR C:\DOS komut ile aktif sürücü C olmasına rağmen C sürücüsünün ana dizinindeki DOS klasörünün tüm dosya ve dizinleri listelenir.
3. C:\>DIR A*.* komutu ile aktif sürücü olan C sürücüsündeki adı A ile başlayan ve uzantısı ne olursa olsun tüm dosyalar listelenir.
4. C:\>DIR aktif sürücüdeki tüm dosya ve dizinleri listeler.
5. A:\> DIR /p/s aktif sürücüdeki tüm dosyaları ve dizinleri alt klasörlerle birlikte sayfa sayfa listeler.

 

3. DATE – İç Komut:

            Bu komut sistemin tarih ve saatini görüntüler ve değiştirir. Görüntülenen tarih yanlış ise yeni tarihin girilmesi için aşağıdaki format kullanılmalıdır.

 

DATE [mm-dd-yy]     Türkçe kullanılıyorsa DATE [gg-aa-yy]

C:\> DATE komutu girilerek çalıştırılır.

4. TIME – İç Komut:

            Bu komut sistemin zamanının görüntülenmesini ve değiştirilmesini sağlar. Saat yanlış ise aşağıdaki formata göre değiştirilmesi gerekir.

 

TIME [saat:dakika:saniye, saniyenin 1/100’ü]

 

            Bilgisayar kapalı olsa dahi sistemin tarih ve zamanı BIOS pili sayesinde güncellenmektedir.

C:\> TIME şeklinde komut çalıştırılır.

 

5. PROMPT – İç Komut:

Komut satırı uyarısını değiştirmeyi sağlar. Bulunduğumuz yeri gösterir.

 

PROMPT Parametreleri:

1. $P: Aktif sürücüyü ve dizini görüntüler.
2. $G: “>” işaretini görüntüler.
3. $T: Enter’ e basıldığı andaki saati gösterir.
4. $D: O gün ki tarihi gösterir.
5. Görüntüsü değiştirilen PROMT’ u eski haline getirmek için;

      C:\> PROMPT $P$G <ENTER> tanımlaması yazılır.

 

6. MD (MAKE DIRECTORY) – İç Komut:

            Bu komut dizin – klasör (Directory) oluşturmak için kullanılır.

 

MD [sürücü:] [\yol] dizin adı

ÖRNEKLER:

1. C:\> MD MATEMATIK: Aktif dizinde MATEMATIK isminde bir klasör oluşturur.
2. C:\> MD A:\PROGRAMLAMA\PASCAL: Aktif sürücü C olmasına rağmen A sürücüsünde PROGRAMLAMA klasörünün altında PASCAL isminde bir dizin oluşturur.

 

7. CD (CHANGE DIRECTORY) – İç Komut:

Bir dizinden başka bir dizine geçmek için kullanılır.

 

ÖRNEKLER:

1. C:\>CD ORNEK: Aktif sürücüdeki ORNEK klasörüne geçmeyi sağlar.
2. A:\>CD ORNEK\ANALIZ: Aktif sürücüdeki ORNEK klasörünün altındaki ANALIZ klasörüne geçmeyi sağlar. Bu işlem iki basamak halinde de gerçekleştirilebilir.
1. A:\> CD ORNEK
2. A:\ORNEK>CD ANALIZ

 

Bir dizinden daha üst bir dizine geçmek için CD.. komutu kullanılır. Aynı zamanda hangi dizinde olunursa olunsun ana klasöre (root directory) geçmek için ise CD\ komutu kullanılır.

ÖRNEKLER:

1. C:\DENEME>CD.. komutu bir üst klasör olan ana dizine geçer.
2. C:\DENEME\ORNEK>CD.. komutu bir üst dizin olan DENEME dizinine geçer.
3. C:\DENEME\ORNEK>CD\ komutu direk ana dizine geçer.

 

8. RD (REMOVE DİRECTORY) – İç Komut:

Disk / disket üzerindeki dizinleri (klasörleri) silmek için kullanılır. Fakat bir klasörün silinmesi için öncelikle içindeki tüm dosyaların silinmesi gerekmektedir.

 

ÖRNEK:

1. C:\>RD ORNEK: Aktif sürücüdeki ORNEK klasörünü içi boş ise siler. İçi boş değilse “klasörün içini temizleyin”  şeklinde hata mesajı verir.
2. A:\>RD C:\DENEME\ORNEK: Aktif sürücü A sürücüsü olmasına rağmen C sürücüsünün ana klasöründeki DENEME klasörünün altında bulunan ORNEK klasörünü siler.

 

9. VER (VERSİON) – İç Komut:

Kullanılan işletim sisteminin versiyonunu gösteren komuttur. Örneğin;

C:\>VER komutu verildiğinde Windows 98 [Sürüm 4.10.1998] gibi bir mesaj görüntülenir. Bu mesaj komutun verildiği bilgisayarın işletim sistemine göre değişebilmektedir.

 

10. REN (RENAME) – İç Komut:

Önceden oluşturulmuş bir dosyanın ismini değiştirmek için kullanılan komuttur.

REN [eski dosya adı] [yeni dosya adı]

 

ÖRNEKLER:

1. C:\>REN *.DOC *.TXT     Aktif sürücüde adı ne olursa olsun uzantısı DOC olan tüm dosyaların uzantısını TXT olarak değiştir.

2. C:\>REN  DENEME\MAT.XLS  MATEMATIK.XLS   DENEME dizininin altında bulunan MAT.XLS dosyasının adını MATEMATIK.XLS olarak değiştir.

 

11. DEL – İç Komut:

Disk veya disket üzerinde bulunan dosyaların silinmesi için kullanılan komuttur. Aşağıdaki şekilde kullanılır.

DEL [dosya adı] [/p]

 

ÖRNEKLER:

1. C:\>DEL HESAP.PPT aktif sürücüdeki HESAP.PPT dosyasını sil.
2. C:\>DEL H*.* aktif sürücüdeki adı H ile başlayan tüm dosyaları sil.
3. C:\>DEL A:\*.DAT aktif sürücü C olmasına rağmen A sürücüsündeki uzantısı DAT olan tüm dosyaları sil.
4. C:\>DEL *.* tüm dosyaları sil.
5. C:\>DEL *.* /p  tüm dosyaları sil. Fakat silmeden önce tek tek dosyanın silinip silinmeyeceğini sor.

 

12. COPY – İç Komut:

            En sık kullanılan komutlardan biridir. Dosyaların disk üzerinde bir yerden başka bir yere veya başka bir diske kopyalanmasını sağlayan komuttur.

 

COPY [kaynak dosya] [hedef dosya]

ÖRNEKLER:

1. C:\>COPY DENEME.EXE A:\    Aktif sürücü olan C sürücüsündeki DENEME.EXE dosyasını A sürücüsüne aynı isimde kopyala. (Kopyalama işleminde hedef dosya ismi verilmezse dosya adı aynı kalır.)

2. C:\>COPY DENEME.EXE A:\D.XLS   Aktif sürücüdeki DENEME.EXE dosyasını A sürücüsüne ismini D.XLS olarak değiştirerek kopyala. ( bu durumda kaynaktaki dosya sabit kalırken hedef sürücüye kopyalanan dosyanın adı D.XLS olarak değiştirilir)

 

3. A:\>COPY DENEME\*.X?? SINIF\ORNEK   DENEME dizininin altında bulunan ve adı ne olursa olsun uzantısının ilk karakteri X olan tüm dosyaları aynı sürücüdeki SINIF klasörünün altındaki ORNEK klasörüne kopyala.

 

13. MOVE – İç Komut:

COPY komutu ile aynı şekilde çalışır. COPY komutundan tek farkı kaynak dosyayı siler ve hedef klasörde oluşturur.

 

ÖRNEK:

 

C:\> COPY DENEME1.COM A:\DENEME1.COM komutu C sürücüsündeki DENEME1.COM dosyasını A sürücüsüne kopyalar. Böylece aynı dosyadan hem kaynak klasörde olur hem de hedef klasörde olur.

 

C:\> MOVE DENEME1.COM A:\DENEME1.COM komutu ise C sürücüsündeki DENEME1.COM dosyasını A sürücüsüne taşır. Bu komut sonucu kaynak dosya silinir. Sadece hedef klasörde dosya olur.

 

14. VOL (VOLUME) – İç Komut:

Disk veya disketin varsa etiketini ve seri numarasını görüntüler. Etiketi yoksa etiket de oluşturulabilir.

VOL [sürücü:]

ÖRNEK: C:\>VOL veya C:\>VOL A:

 

15. EDIT – Dış Komut:

            EDIT komutu MS-DOS işletim sisteminin bir dış komutudur. Bu komutun çalışması için bilgisayarda EDIT.COM isminde bir dosyanın bulunması gerekmektedir. Bu komut Windows işletim sisteminin Wordpad programı gibi bir kelime işlemci editörüdür. Bu komutun (programın) Dosya, Düzen, Ara, Görünüm…. gibi menüleri de bulunmaktadır.

 

16. FORMAT – Dış Komut:

            Bu komut da bir dış komut olduğundan dolayı disk üzerinde FORMAT.COM isminde bir dosya olmadan çalıştırılamaz. FORMAT komutu disk veya disketleri biçimlendirmek için kullanılır. Biçimlendirilen disket üzerinde hiçbir bilgi kalmaz. Fakat MS-DOS işletim sisteminin WINDOWS işletim sisteminden üstün bir yanı olarak burada dosyalar UNFORMAT komutu ile tekrar geri kurtarılabilir. Disk üzerinde kopyalama, silme, taşıma gibi hiçbir işlemin yapılmamış olması şartıyla bilgiler geri kurtarılabilir.

           

            İki tür formatlama işlemi bulunmaktadır:

 

1. Hızlı Format (Quick Format): Bilgiler sadece silinir. Fakat disk üzerinde virüs vb. varsa bunlar silinmez. İşlem hızlı bir biçimde gerçekleştirilir.
2. Tam Format (Full Format): Disk üzerindeki her şeyi tamamen siler. Bu işlem QFormata göre daha uzun sürmektedir. Özellikle yeni alınan disketlerin kullanıma hazır hale gelmesi için üzerindeki sektör ve izlerin oluşması gerekmektedir. Bu işlem de sadece tam format ile gerçekleştirilebilir.

FORMAT sürücü: [/v:isim] [/q] [/u] [f:kapasite] [/s]

 

FORMAT komutunun parametreleri:

 

/v: Biçimlendirilen disk veya diskete isim vermek için kullanılır.

/q: Hızlı format atmayı sağlar.

/u: Disk / disket üzerindeki bilgilerin UNFORMAT (Dış komut) komutu ile tekrar kurtarılmaması istenildiğinde kullanılır.

/f: Biçimlendirilecek disketin kapasitesi belirtilir. ÖRNEK: f:720 veya f:1440

/s: Disk veya disket biçimlendirildikten sonra buna sistem dosyalarının kopyalanmasını sağlar.

 

ÖRNEKLER:

1. C:\>FORMAT A:/u
2. A:\>FORMAT A:/v:GAZIUNV/s
3. FORMAT A:/F:720/q

 

17. ATTRIB – Dış Komut:

            Dosyaların özelliklerini görüntülemek veya özellik ekleme/çıkarma işlemi için kullanılır. İşletim Sistemlerinde dosyaların 4 özelliği bulunur.

H → Hidden (Gizlilik özelliği)

R → Read Only (Sadece Okunabilirlik özelliği)

S → System (Sistem dosyası özelliği)

A → Archive (Dosyaya arşiv özelliği ekler. Bu özellikle bütün dosyalarda bulunur).

 

İşletim sistemlerinin dosya üzerinde işlem yapabilmesi için mutlaka A özelliğinin olması gerekmektedir.

 

ATTRIB [+H] [-H] [+R] [-R] [+S] [-S] [+A] [-A] dosya adı

ÖRNEKLER:

1. C:\>ATRRIB komutu aktif dizindeki tüm dosyaların özelliklerini listeler.
2. C:\>ATTRIB +H *.DAT ismi ne olursa olsun uzantısı DAT olan tüm dosyalara gizlilik özelliği ekler.
3. A:\>ATTRIB –H –R –S aktif dizindeki tüm dosyaların H, R, S özelliklerini iptal eder. Bu komut sonrası aktif sürücünün aktif dizinindeki tüm dosyalarda sadece A özelliği kalır.

 

18. LABEL – Dış Komut:

            Bu komut disk veya disketin varsa etiketini değiştirmek, silmek veya görüntülemek için kullanılır.

C:\> LABEL  veya A:\>LABEL D:ESKISEHIR

 

19. DELTREE – Dış Komut:

            Belirtilen dizini tamamen siler. RD komutundan farkı dizin içerisindeki tüm dosyaları da dizin ile birlikte silmesidir. Dış komut olduğundan dolayı aynı isimde dosyanın bilgisayarda olması gerekmektedir.

 

DELTREE [sürücü:] dizin adı

ÖRNEKLER:

1. C:\>DELTREE DENEME  aktif sürücü olan C sürücüsündeki DENEME klasörünü tüm alt klasörleri ve dosyalarıyla birlikte siler.
2. C:\>DELTREE A:\ORNEK\OR1 aktif sürücü C olmasına rağmen A sürücüsünün ana dizinindeki ORNEK klasörünün altında yer alan OR1 klasörünü alt dizin ve dosyalar ile birlikte siler.

 

20. CHKDSK – Dış Komut:

            Bu komut disk veya disket üzerindeki toplam alanı, bunun ne kadarının kullanıldığını ve ne kadarının kullanılamaz (bozuk – bad sector) olduğunu gösterir. Ayrıca bu komut WINDOWS işletim sistemindeki SCANDISK komutu gibi disk üzerinde var olan hataları da düzeltme özelliğine sahiptir.

CHKDSK [/f] [/v]

/f: Bu parametre disk üzerindeki hataların düzeltilmesini sağlar.

/v: Kontrol edilen tüm dosyaların adını listeler.

 

21. XCOPY – Dış Komut:

            Bu komut dizinlerin kopyalanmasını sağlar. Kullanımı COPT komutuna benzer. Fakat bu komutta dosya değil de dizinler kopyalanır. Dizinler kopyalanırken içinde var olan alt dizinler ve dosyaları da birlikte kopyalar.

 

XCOPY [kaynak dizin] [hedef dizin][/e][/s]

/e: (empty) kopyalama işlemi sırasında alt dizinlerin içinde dosya yoksa dahi boş dizinleri de kopyalar.

/s: Alt dizinlerden sadece dolu olanları kopyalar.

 

ÖRNEKLER:

1. C:\>XCOPY A:\DENEME D:/e   A sürücüsündeki DENEME dizinini ve alt dizin / dosyalarını boş olsa dahi aynı biçimde D sürücüsüne kopayalar.

2. A:\>XCOPY FIZIK MATEMATIK     FIZIK dizinini aynı biçimde MATEMATIK dizinine kopyalar.

 

22. DOSKEY – Dış Komut:

Bilgisayar kullanıldığı sürece verilen tüm komutları hafızaya alarak bu komutların tekrar çalıştırılması istenildiğinde yukarı / aşağı ok tuşları ile komutlara ulaşılmasını sağlar. Bu komut aracılığıyla kullanılan bütün komutların bellekte (RAM’da) saklanması sağlanır.

ÖRNEK: C:\>DOSKEY

 

Sürücü Değiştirme:

            Sürücü değiştirme işlemi şu şekilde gerçekleşir:

            C:\> [Geçiş yapılmak istenilen sürücü:]

ÖRNEK:                     C:\>D:             C:\>A:             A:\>C:

 

 

 

 

 Cengiz KARAYOL

Bilgisayar Öğretmeni