Hiru istorio

Andonik egina

 

Ohetik jaiki aurretik, Kruzek badaki gaurko eguna arriskutsua izango dela. Neskalaguna eduki beharrez, mutil-laguna dauka, eta horrek arriskutsua bihurtzen du Tomelloso bezalako herri batean bizitzea. Baina ezin da etxean gelditu bere bizi osoa.

 

Dutxara sartzen da Kruz, eta biluzik dabil gero etxe osotik. Bakarrik bizi da, Josek ez du nahi oraindik etxez aldatu. Beraz, Kruz biluzik ibiltzea etxetik ez dio inori axola, ezta ere ohearen alboan dauden ardao botila biak jadanik utzik egotea. Atso gaueko jai bakartiaren hondakinak. Gehiegi edaten du. Bai, gehiegi edaten du, agian asken mehatxuak ahanzteko, edo hurrengoei kasurik ez egiteko. Baina Jose ezagutu zuenetik, ardo botilen kopurua txikiagoa da, orain bost urte ez ziren bi izango, hiru edo lau baizik.

 

Etorkizuneko gaztearen izena Mikel izango da, baina mundu guztiarentzat Miko izango da. Ohetik ez du jaiki nahi izango, ez baitu ondo lo egingo gau horretan eta nekatuta jaikiko da orduan ere. Etsaiaren gerra kimikoagatik izango omen da, loa ere eskasa izatea. Batek daki ze demontre izango den arnastuko dutena egun haietan...

 

Askenean, ohetik jaikiko da, nekez. Aurpegia garbituko du, ispiluaren aurrean, eta bizarra moztu beharko duela esango dio bere buruari, baina egun horretan ere ez du egingo. Sarjentuak ezer ez badio, horrela jarraituko du. Gosaltzeko, betiko pilulak. Jadanik ez da barazkirik egongo, ezta okelarik, esnerik ez horrelako ezer; hirugarren gerra mundial honek, munduko ohitura denak aldatu eragingo du, ekologia deuseztatu ondoren. Ezin izango da mendira ere joan, erradioaktibitatearen aurkako jantzi barik. Kalean ere erabili omen izango da jantzi puta hura. Jatekoak, beti lurpeko lantegietan eginiko pilulatan, inork ez  du jakingo zerekin eginak, eta bizirik irauteko beharrezkoak ziren bitaminak, mineralak eta abar juxtu juxtu edukiko dutenak. Kirolak ere etxe barruan egin ahal izango direnak bakarrik jarraituko dute existitzen. Eta noizean behin, bonbardaketak, misilen bitartez eta oso urrunetik eginak. Mikoren lana, bonbardaketa horiek sortzen duten suteak amatatzea izango da. Suhiltzailea izango da, beraz, baina horiek ere militarrak omen izango dira garai gogor horietan.

 

Kuarteleko jantokira iritsiko da, eta bere hiru pilulak irentsiko ditu. Gasteizeko suhiltzaileen kuartela Ajuria enearen ondoan egongo da, eta bere leihoetatik egunen batean lehendakaria bizitzen zen etxearen hondakinak ikusi ahal izango dira. Egun haietan ez da lehendakaririk egongo, ezta estaturik, herrialderik, aberririk edo naziorik, mundu guztia izango da lurralde bakar bat baina horrek ez du gerrekin amaituko; okerrago, gerrate denak gerrate zibilak izango dira, gogorrenak, alegia. Egun haietakoa, hirugarren gerra mundiala, iparraldea hegoaldearen aurka izango da, eta lau urte iraungo du.

 

Gosaldu eta gero, Miko telebista ikustera joango da, bere lankideekin. Eta ez du nahi izango kalera irten, zeren horrek bonbardaketa baten albistea ekarriko zuen berarekin. Hobe telebistako programa zahar eta kutreak ikusi.  

 

Iñakik, bere garbiketa lanak amaitu eta gero, kaletik biratxo bat ematera joan zen. Mila bederatziehun eta hogeita hamazazpi urteko lehen hilearen hamaseigarren eguna zela zekarren egutegian. Gabonak igaroak ziren, gerra zibileko lehen gabonak, baina ez zen gabonetako treguarik egon. Santurtziko kaleetan bizi ugari ikusten zen, gerra egon ala ez egon ezinezkoa zen bizi osoa etxe barruan egin. Azokara sartu zen, jende artean ibiltzeko, beste barik. Han zeuden, arrain saltzaileak, baserritarrak eta harakina, haien produktuak saldu nahian. Ez zegoen askorik aukeratzeko, egia esan behar badugu; gerra dela eta, arrantzaleak itsasoratzeko arrisku ugari pasa behar zuten, eta arrain gutxi zegoen salgai, beraz. Baserritar gehienak, frontean zeuden, eta haien emakumeak ziren ortuak lantzen zutenak, baina ez zen erraza gerra denboratan baserritik herriraino joatea, eta harakinak... batek daki noiz hilko zuten asken txala, harakinak han zeuden baina oilaskoa baino ez zeukaten salgai , eta hori ere gutxi.

 

Arrats hartan, “Goizeko Izarra” baporeko gison gehienak, familiaren etxera joanak ziren, baina Iñaki ez zegoen ezkonduta, neskalagunik ere ez zeukan, eta bere guraso eta anai arrebak Lekeition zeuden, urrunegi haraino joateko arratsalde baten. Beraz, lauretarako baporean zegoen berriro. Han zeuden santurtziarrak edo portugaletetarrak ez ziren denak, Andoni Zinkunegi kapitaina, bera bezala lekeitiarra zena, edo Feliciano marinela, bermeotarra zena, adibidez. Musera egin zuten, lekeitiarrak bermeotarren aurka. Gerra bat zegoen kanpoan, bai, baina jantoki hartan zegoena ere ez zen makala. Arratsaldeko zazpiak ziren amaitu zutenean. Ezin jakin nork irabazi zuen, bermeotarrak eurak izan zirena zioten eta lekeitiarrak, aldiz, kontrakoa. Baina hori ere ohitura bat zen, dirurik jokoan ez zegoenean behintzat, eta garai hartan ez zegoen dirurik jolasetarako.

 

Zortziak ziren asken tripulanteak heldu zirenean. Bapora prestatu egin zuten, txikotak askatu eta Santurtziko moila atzean utzi zuten. Estriborreko aldetik, “Iparreko Izarra” bapora zegoen, “Goizeko Izarra”ren bikia. Elkarrekin itsasoratu ziren bapor biak.

 

Kruz Tomellosoko kaleetatik dabil, bakarrik. Jose lanean ari da, eta arratsalderaino ez da harekin egongo, lana amaitu eta gero elkartzen baitira egunero. Gero, gabeko hamarretan, Jose bere amaren etxera joaten da berriro, oraindik ez dio esan mutilzalea dela eta ez daki noiz eta nola esango dion. Artean, ezkutuka ibili behar, zerbait txarra egingo bazuten bezala. Haserre da Kruz, harro dago bere homosexualtasunaz, ez du uste lotsatzekoa denik korrontearen aurka maitatzea, eta badaki delinkuente bat ez dela, inori ez dio kalterik egiten, inori ez dio axola zer egiten duen bere gorpuarekin, bere adimenarekin, bere arimarekin.

 

Kruzen amak oso ondo daki bere semea homosexuala dela. Onartzen du, nahiz eta bere hezkuntzak ez erraztu gauzak; eskola erlijiosoetan ikasi zuen amak, eta bere gisona izandakoa, Kruzen aita, alegia, apaizgaia izandakoa zen. Zorionez, bai Kruzentzat baita ere amarentzat, morroi zakar eta bortitz hura hilik zegoen Kruz armairutik irten zenean. Zorionez diogu, zeren gupidagabe jipoitzen zuen gaztetatik eta ez dugu uste bere semea atzelaria zela onartuko zuenik. Ez, ezinezkoa da morroi hark ulertzea ez dela degeneratu bat, ezta bizioso bat, maitatzeko modu desberdina bakarrik dela. Baina hori ulertzeko, maitasuna zer den ulertu behar da, eta aitak ez zekien.

 

Tomellosoko kaleak beterik daude, larunbata da eta ikasleak ez daukate eskolarik. Bere tabernara doa Kruz, jateko dirua ematen dion ardandegira. Ez da bertan asko egoten, oso ondo daramate negozioa han lanean dauzkan neskato biak, gainera oso zintzoak dira bai Daniela baita Sara ere, eta Kruzek badaki kaxan ez dela dirurik falta izango. Lanik egin gabe bizi dela esan ahal da, beraz. Baina noizean behin, tabernatik pasatu behar da, gauzak nola doazen jakiteko, arazoren bat badago konponbidea aurkitzeko...

 

Taberna barrura doa, ia beterik dago, eta barra barrura sartzen da. Hiru pintxo jaten du, Danielak eginikoak. Goxoak benetan. Hori izango da eguerdiko jatekoa. Dena ondo doa, ez dago arazorik, lasai egon, Kruz, badakizu hemen dena doala ondo beti, bai, arratsaldeko zazpietan dator Sara, gaurkoan bera dago gabez. Betiko kontuak. Barraren kanpoko aldera doa, bertan kafe bat edatera.

 

Etorkizuneko mutila, Miko alegia, lasai eta pozik jango du eguerdiko bietan bere zazpi pilulak, bere lankideekin. Nahiz eta pilulak jateko bost minutu baino gehiago inork behar izan ez, denak edukiko dute mahaian jesartzeko ohitura, ohitura zaharra izango da, jatekoak benetakoak zireneko ohitura.

 

Normalean, jan eta gero, denak egongo dira solasean, familiaz hitz egiten, edo nesketaz, edo musikaz... Gerra ia inoiz ez dute aipatzen, jakingo dute hor egongo dela eta ezin izango dutela ezer egin hori aldatzeko. Hobeto, beraz, nesketaz hitz egin. Mikoren neskalaguna, Amaia, erizaina izango da, bera baino urte bi gazteagoa, eta gasteiztarra bera ere. Maitemindua egongo da, benetan, militar gaztea.

 

Baina egun horretan, ez daukate denborarik edukiko hitz asko egiteko, edo lorik egiteko jan eta gero; Gasteizeko uri zaharrean, misil bi jausiko dira, eta deia entzun ondoren, denak jantzi beharko dute erradioaktibitatearen aurkako jantzi gorria, eta horren gainetik, sutearen aurka borrokatzeko trajea. Bero asko emango du hainbeste arropa eraman izateak, baina beharrezkoa izango da, bizirik irten nahi izan ezkero behintzat. Jantzi eta gero, Miko ibilgailuan izango da, gidariaren alboan jesarrita, sarjentua baino lehenago helduko da. Lurra behean utziko dute, eta uri zaharrera joango dira, hegan, hiriko teilatuak ibilgailuaren betik izango dira, hiru edo lau metrotara. Ahalik eta arinen joango dira, eta lau minutu bakarrik igaroko dira deia entzun eta sutera heltzera bitartean. Agian berandu izango da, ala ere.

 

Iñaki “Goizeko Izarra”ren aurreko aldean zegoen, entzun zuten Bilboko Abran mina batzuk ikusi zutela eta horregatik, Andoni kapitainak kontu handiz ibili behar zutela esan zien, eta gizon bi jarri zuen bouaren aurrealdean. Iñaki zen haietariko bat, eta berarekin zegoen Mikel artilleroa ere. Baina gau iluna zegoen, eta ez zen gehiegi ikusten, ur beltzak baino ez. Sartaldera jo zuten, Santander aldera jo behar zuten. “Iparreko Izarra” ezin zuten ikusi, jadanik.

 

Hamazazpi gizon bakarrik ziren guztira, “Goizeko Izarra” Euskaldunek zeukaten  bou armatuen artean, txikiena zen, bere bikia zen “Iparreko Izarra”rekin batera. Sukaldaria afari pixka bat prestatzen ari zen, txoarekin batera, eta Bienvenido ganberazaina mahaian platerak eta abar jartzen. Txema kontramaisua eta Jon marinela, atrakaturik egokeran ibilitako sokak batuten eta gordetzen, denak oso lasai, agian lasaiegi gerran egoteko.

 

Eztandak amaitu zuen konfiantza eta lasaitasunarekin. Mikel artilleroa hegan irten zen, momentuan bertan hilik. Iñaki gorturik zegoen, eztandaren danbadak tinpanoak apurtu baitzion. “Amaren argazkia busti egingo da” hori zen pentsatu ahal zuen bakarra, eta berehala ikusi zuen Andoni Kapitaina, ezin zuen entzun haren garrasiak baina bazekien zer zioen, mina bat izan da, batelera denok, bapora hondora doa. Eta egia zen. Alboraturik zegoen jadanik, eta asko. Feliciano uretan zegoen, baita Txema ere, eta Victoriano zubipean zegoen flotagailuetariko bat hartu zuen uretara jauzi haurretik, ez baitzekien igeri egiten. Sua zegoen goroztean, bapora hondoratu egingo zen momentu batetik bestera, baina Iñakik bere amaren argazkian bakarrik pentsatu ahal zuen, etxalekuan zegoena, bera bila joan behar zen, eta hala egin zuen. Bere gelan zegoen bigarren eztanda entzun eta boua irauli zenean.

 

Kruzek bere kafea edaten du, lasai oro, eta bere laguna den Antonioren tabernara doa, bisitatxo bat egitera eta kopatxo bat edatera. Jan eta gero, ondo dator halako bat, whisky edo antzeko zerbait. Barran jesartzen da, Antonio ez dago, bere anaia da barraren beste aldean dagoena. Beraz, ez dauka momentu horretan norekin hitz egin, eta barrako egunkaria hartzen du, zerbait egitearren kopatxoa edaten duen artean. Ez dago ezer berririk, Palestinarren sarraskia aurrera doa, genozidioa ez da amaitu eta ez da amaituko oraingoz; Iraken, beste bahiketa bat, eta orain astebete bahitutako biri lepoa moztu diete; Estatu Batuar armadak lau irakiar hil ditu, eta oraindik inork ez daki non demontre ote dauden hondamen masibozko arma famatuak... ezer ez berririk.

 

Tabernara sartu diren mutil biak ezagutzen du. Aurrerantzean mehatxuak entzun zituen haien ahotik. Oso gazteak dira gorputzez, baina haien burmuinak inkisizioaren garaian geratu zien, inoiz burmuinik eduki dutela suposatuz. Lehena hurreratzen da, ze moduz zaude, atzelari, gozo al dago kafe hori, bugre, etorri kanpora, popalari, eta ikusiko duzu zer den gizon bat, marikoi. Tabernaria, Antonioren anaia, barruan dago, sukaldean, eta ez du ikusi kolpeka eta arrastaka, kalera daramatela mutil bien artean, eta kanpoan beste bi gehiago daudela. Kruzek ez dauka defenditzeko aukerarik, lau dira haiek eta bera bakarra. Berehala, lurrean dago, eta jipoi galanta da gainean daukana, ostiko eta guzti. Baina min gehiago egiten diona, ez da jipoia, ez dira kolpeak, umilazioa da. Eta berbak, irainak, barreak. “Hau ezkon ez zaitezen da”, diote.

 

Miko ibilgailutik jaitsiko da, eta aurrean edukiko duen sutea sekula ikusitako handiena izango dela bururatuko zaio. Baina gaztaroaren ausardia edukiko du, eta aurrera egingo du, sute barruan egongo diren zibilak ateratzeko ahalegina behintzat egingo du. Bere alboan, sarjentua, biak oso gazteak. Sarjentua izango da lehena etxe hartan sartzerako orduan, eta Miko bigarrena, bere atzetik. Beste denak ez dira ausartuko pausu gehiago ematen, etxeko jendea hiltzat emanez.

 

Kea da, sute denetan, txarrena. Ez du uzten arnasten, ez du uzten ikusten... Jende gehiena, suteetan, ez da suaren ondorioz hiltzen, kearen ondorioz baizik. Egun hartako sutean ere hala izango da, eta nahiz erradioaktibitatearen aurkako trajeak arnasteko ere lagunduko duen, Mikok ez du deus ere ikusiko. Ez du jakingo non dauden zibilak, sarjentua bere aurrean egongo da, metro erdira, edo agian gutxiago oraindik, baina bera ikusteko ere badira lanak. Lurretik ibiliko dira biak, bai bera baita sarjentua, kea gorantz doa eta lurretik joanda hobeto ikusten da, ke gutxiago dago eta. Ura botako dute beste suhiltzaileek kanpotik haiei lagundu nahian, baina inork ezingo die lagundu zibilak aurkitzen. Eta oraindik gutxiago lagundu ahal izango diete beste misil bat jausten denean etxe berdinean, Miko eta sarjentua barruan daudela. Etxea behera jausten da, haien gainera.

 

Iñaki bouaren beko aldean zegoen. Haize pixka bat zegoen, bere gelan. Bere gainean zegoena, gelako lurra zen, beraz bapora iraulia zegoen. Oraindik ezin zuen ezer entzun, bakarrik burrunba bat bere buru barruan, ezer ez gehiago. Ezin zuen jakin kanpokoak ez zeudela bera baino askoz hobeto, gabez, ilargi barik, baporik ez urrean, kostaldea oso urrun... Baten batek, lortu zuen “Goizeko Izarra” irauliaren gainera igotzea, baina ez zen konponbide ona, ondoratzen zihoan, ondoratua zegoen jadanik. Denek igerian, igeri egiten zekien denek behintzat, ez zekitenek itota zeuden ordurako. Beste denak, hotzaren ondorioz hil ziren. Eta Iñaki, bouaren barruan oraindik. Bere ondoan, ur azalean, bere amaren argazkia. Emakume zahar bat ikusten zen han, bere semerik gazteena nola ito zen jakikeran, negar egingo zuen andre zahar bat.

 

Hotz zen Iñaki. Ura oso hotz zegoen, mila bederatziehun eta hogeita hamazazpi urteko urtarrilak hamazazpi hartako lehen orduetan. Gelako haize urriak gero eta oxigeno gutxiago zeukan, eta Iñaki zorabiatzen hasi zen. Ura bere masailean zegoen, eta bere buruak sabaia, ordu erdi lehenago lurra izan zena, ukitzen zuen. Oraindik bizirik zegoen, baina bazekien ez zeukala irtenbiderik. Minutu gutxi beranduago, dena amaitu zen berarentzat.

 

Kruzek nahi duen bakarra bere bizia bizi da. Ez dio inori minik egiten, baina horrek ere etsaiak zor erazten du. Jipoia ematen ari dioten gazteak, adibidez. Ukabilkadak, baita ostikoak ere, lurrean dagoela, eta agian gazteenak jipoilari denen artean, begi urdin eta sakonak dauzkan ilegorri ederrak, beisboleko bate bat atera du autotik. Kruzek ez dauka denborarik beldurra sumatzeko, bere bizia da arriskuan dagoena, eta aldarri egiten du. Alferrik da, taberna ondoan dagoen kalezulora sartu diote denen artean, inork ez du entzuten eta jipoiak aurrera jarraitzen du.

 

Ile luzea dauka erasotzaile batek, eta bera da labana ateratzen duen lehena. Berehala, lau eskutan lau laban ikusten dira. “ez zara ezkonduko, atzelari, ezin izango duzu” dio gazteenak. Lehen labankada, ipurdian hartu du Kruzek, min handia egin dio baina horrek ez du hilko.

 

Atzetik datozen hogeiak, aldiz, bai.

 

Miko etxearen hondakinen artean egongo da. Ezin izango da mugitu, eta jakingo du handik bizirik irtetea, gutxienez mirari moduan ikusi beharko duela, horrela gertatuz gero. Sarjentua ezin izango du ikusi, baina bai entzun haren aldarriak. Lagundu, mesedez, hankak harrapaturik dauzkat, ezin naiz mugitu. Miko bera ere garrasika hasiko da, baina erantzunik ez da entzungo kanpoko aldetik. Kanpoan dauden suhiltzaileak oso lanpeturik ibiliko dira, asken bonbek sortutako suteak hiltzen.

 

Gainean daukan pisua gehiegizkoa izango da, arnastea ere ez da erraza izango.  Gero eta gaitzago egingo zaio Mikori garrasi egitea, eta askenean isilik gelditzea aukeratuko du, eta indarrak gordetzea. Sarjentua ere isilik geratuko da, eta Mikok ezkertu egingo du isilunea, pentsatzeko, eta lasaitzeko. Bere neskalaguna izango da buruan edukiko duena, hemendik irteten naizenean erietxean egon beharko naiz, eta han egiten du lan berak, nire neska izango da zainduko nauena ondo jarri arte...

 

Baina buruketa horrek ez dute kontuan edukiko hurrengo bonbardaketa toki berdinean izango dela, eta Miko ezin izango dela handik bizirik irten.

 

 

Egilearen ohar txiki bat

 

Hiru istorio hauen artean, lehenengo biak ez dira asmaketa hutsak, zoritxarrez. “Goizeko Izarra” izeneko boua mina baten ondorioz hondoratu zen, asken gerra zibilean. Bilboko portutik irten zen, mila bederatziehun eta hogeita hamazazpigarren urteko urtarrilak hamaseian, eta Abran bertan joan zen ondora. Ez zen inor bizirik irten, eta gorpu bakar bat agertu zen, Aizkorriko hondartzan. Hildako marinelen benetako izenak erabili dut ipuinean, euskaratuz, baina inork ez daki nola izan ziren haiek bizi izan zuten asken minutuak, hori bai izan dela asmaketa hutsa.

 

Kruzen istorioa ere ez da guztiz asmaketa bat. Tomelloso herrian, Ciudad Realen, suertatutako gertaera baten oinarritua da. Kruz izeneko homosexual bat jipoituta izan zen, lau mutil izan ziren erasotzaileak, eta haiek erabilitako oihuen artean “ezkondu ez zaitezen” zegoen. Gertaera hau, estatuko espainoleko gobernuak homosexualen arteko ezkontza onartu eta egun gutxira izan zen. Zorionez, benetako Kruz bizirik irten zen, sudurra eta masail-alboko hezurra apurtu zioten baina kontatu ahal izango du.

 

Hirugarren istorioa bai, guztiz asmatutakoa da, eta nahi izango nuen sinetsi inoiz inor gehiago ez dela hilko inongo gerran, baina badakit hori ez dela horrela izango eta, zoritzarrez, Miko asko eta asko izango direla oraindik.