Ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο, γραμμένο από τον Emanuele Greco, καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Οριεντάλε της Νάπολι και από το 2000 διευθυντή της Ιταλικής Αρχαιολογικής Σχολής Αθηνών. Ο συγγραφέας, ανασκαφέας της Ποσειδωνίας και ειδικός στην αρχαία πολεοδομία και τοπογραφία της Μεγάλης Ελλάδος (Κάτω Ιταλίας), παρουσιάζει σειρά ευρημάτων από οικισμούς και νεκροταφεία των αρχαιοελληνικών αποικιών, την, σε πολλά σημεία ιδιότυπη, κεραμική, ζωγραφική, γλυπτική, αγγειογραφία και νομισματική τους, μέσα από ένα πυκνό και κατανοητό κείμενο που υποβοηθείται από 253 εικόνες, χάρτες, τοπογραφικά ανασκαφών, φωτογραφίες και σχέδια. Μπροστά από τα μάτια του αναγνώστη, παρελαύνουν οι θρυλικοί οικιστές εκείνων των ιδιαιτέρως δυναμικών πόλεων, και αναβιώνουν οι μικρές εποποιϊες της εγκαταστάσεως, των συγκρούσεων και αλληλεπιδράσεων με τους γηγενείς πληθυσμούς, και των σχέσεων με τα γειτονικά έθνη των Οσκών και Ετρούσκων. Αποφεύγοντας αοριστίες και γενικότητες, ο συγγραφέας εξιστορεί και παρουσιάζει με σταθερότητα, σαφήνεια και μεθοδικότητα, με τρόπο δηλαδή που κάνει αρκετά εύκολο αυτό το ταξίδι του αναγνώστη στην προχριστιανική Κάτω Ιταλία. Ένα ταξίδι στον ιδιαίτερο κόσμο της αποικιακής πόλεως, την ορθολογική οργάνωση του άστεως και των περιβαλλόντων αγροτικών εδαφών, τον εξαιρετικώς προσεγμένο πολεοδομικό σχεδιασμό της και την συνολική Ελληνική εμπειρία μακριά από τις πατρίδες μητροπόλεις. Ένα ωραίο βιβλίο, πάνω σε ένα ωραίο και ενδιαφέρον αντικείμενο. (ΒΡ)

Ένα μικρό αλλά μεστό βιβλίο, αρχικώς γραφέν στις αρχές του 20ου αιώνος, που έρχεται να εξετάσει την πολύ ιδιαίτερη αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων για την ελευθερία και το τίμημά της, αλλά και για τον σεβασμό που έτρεφαν, ως έθνος, προς την Ολύμπια Θρησκεία που επλάταινε το πνεύμα τους στις εσχατιές της ανθρωπίνης δυνατότητος. Ο συγγραφέας κλείνει το βιβλίο με την χαρακτηριστική φράση "ο Έλληνας αφηνόταν ελεύθερος, ελεύθερος να δεί κατάματα τη ζωή και να τη δεί στο σύνολό της. Ούτε ιερείς ούτε πολιτικοί τον τυραννούσαν πάνω από το κεφάλι του". Το βιβλίο προλογίζει η Ουρανία Τουτουντζή.(Κ.Σ.)

Η ελληνική έκδοση αυτού του Λεξικού του Γάλλου ακαδημαϊκού Πιέρ Γκριμάλ. φέρνει στα χέρια μας μία μονότομη και εξαιρετικά πολυσέλιδη, πλην όμως και εξαιρετικά εύχρηστη, παράθεση και απρίθμηση των ηρωϊκών και θεϊκών μορφών της Μυθολογίας των Ελλήνων και Ρωμαίων. Το Λεξικό μοιράζεται σε δύο αυτοτελή τμήματα, παρουσιάζοντας ξεχωριστά τους Έλληνες από τους Ρωμαίους, ενώ στον αναγνώστη προσφέρονται και ένθετοι πίνακες με (40 εν συνόλω !!) αναπτύξεις γενεαλογιών και ένα ευρύτατο ευρετήριο (εν συνόλω 402 σελίδων !!). Πρόκειται για ένα ΤΕΡΑΣΤΙΟ έργο αρχαιογνωσίας που συστήνεται ανεπιφυλάκτως, καθώς μάλιστα ο συγγραφέας του παραθέτει μετά από κάθε λήμμα όλα τα εδάφια της ελληνικής, λατινικής ή σύγχρονης γραμματείας όπου γίνονται οι σχετικές αναφορές.

Μία περιεκτική και εξαιρετικώς ερμηνευτική επιτομή επάνω στο μεγάλο ζήτημα της ανθρωπίνης ψυχής, όπως με ριζοσπαστικό τρόπο ήλθε η Στοά να την ορίσει, σε αντίθεση με πολλά έως τις ημέρες μας ισχύοντα, όπως λ.χ. η φροϋδική διχοτόμηση ή η τριμερής της σχεδίαση από τον Πλατωνισμό. Πρόκειται για ένα εξαιρετικό βιβλίο, μη ιδεολογικοποιημένο και μη ηθικοποιημένο, όπως έχουμε συνηθίσει να βομβαρδιζόμαστε από ανθρώπους που επιμένουν να προβάλλουν την σύγχρονη μυωπία τους στην προχριστιανική εποχή, καταλήγοντας να γεννούν και να εκθειάζουν τέρατα ή κελύφη κενά. Ο συγγραφέας αγγίζει το θέμα με εξαιρετική αντικειμενικότητα που καταλήγει σε σεβασμό και προσφέρει στον αρχαιογνώστη ή απλώς αρχαιόφιλο αναγνώστη μία αξιοπρεπέστατη εργασία επάνω στις βασικές θέσεις των Στωϊκών, όπως λ.χ. τα μέρη της ψυχής, την παραστατική λειτουργία και τη νοητική παράσταση, την λεγόμενη «συγκατάθεση» του «ηγεμονικού», την παρόρμηση και τα λεγόμενα «πάθη», την λογικότητα και τον συλλογισμό, για να καταλήξει σε 6σέλιδο συμπέρασμα της θεάσεώς τους, ως «ελευθέρωση της ψυχής». Ένα πολύ καλό βιβλίο που τιμά την σχετικώς πτωχή φιλοσοφική βιβλιογραφία στον ταλαίπωρο τόπο μας, στις «φιλοσοφικές» σχολές του οποίου υμνείται η ασχετοσύνη, η ασυναρτησία και η αλχημεία ιδεολογιών και θρησκειών που ελάχιστη σχέση έχουν με την φιλοσοφική πραγματικότητα. Η έκδοση συμπληρώνεται και με ένα πολύ χρήσιμο και ποιοτικό 29σέλιδο «λεξιλόγιο» στωϊκών φιλοσοφικών όρων, συνταχθέν από τον μεταφραστή του βιβλίου Κ. Ν. Πετρόπουλο (Βλ. Ρ.)

Σ’ αυτό το μικρό, αλλά εξαιρετικού ενδιαφέροντος, βιβλίο αρχαιογνωσίας, ο συγγραφέας Edward A. Lippman, έρχεται να εξετάσει την ηθική αντίληψη -και χρήση- της Μουσικής από τους αρχαίους Έλληνες, αλλά και την ευρύτερη κοινωνική και διαμορφωτική της φιλοσοφία, από τους Ορφικούς στην πολιτειακή Eθνική Λατρεία, από την Αθήνα στη Σπάρτη, από την «αρχαϊκή» εποχή στη λεγόμενη «κλασική». Ο ίδιος ο συγγραφέας αναφέρεται στην δύναμη της Μουσικής: «...εκείνη η ακατανίκητη, εκείνη η μοιραία ελκτική γοητεία των Σειρήνων, μπορεί να παραλληλισθεί άνετα με την γοητεία που άσκησε ο Αρίων πάνω στα δελφίνια ή επίσης με την εκπληκτική ικανότητα του Αμφίωνος να κάνει τις πέτρες να τοποθετούνται μόνες τους σε τάξη, ενώ σε άλλη αφήγηση βρίσκουμε την απέραντη επιρροή του Ορφέως να ξεπερνάει κατά πολύ την ανθρώπινη φύση και να φθάνει στους χώρους των Θεών».

Σε αυτό το μικρό βιβλίο, ο φιλόσοφος D. Fideler, εκδότης της σειράς «Phanes Press» έρχεται να πραγματευθεί την ουσία της δελφικής λατρείας του Θεού Απόλλωνος, επεκτείνοντάς την στην πολική της, εκείνη δηλαδή του Θεού Διονύσου, σε μία προσπάθεια να αποκωδικοποιηθεί η συγκεκριμένη πτυχή της θεολογίας των Ελλήνων σε ό,τι αφορά στην ανθρώπινη υπόσταση και εκδήλωση. Η αποκωδικοποίηση αυτή, την οποία με αρκετή οξυδέρκεια επιτυγχάνει ο αμερικανός συγγραφέας, εστιάζεται στην ερμηνεία του μυστικού συμβολισμού του Ομφαλού, ο οποίος, κατ’αυτόν, ορίζει το «ιερό κέντρο» της εκδηλωθείσης ζωής. Μία εργασία όχι απλώς άξια προς ανάγνωση αλλά και χρήσιμη για απαντητικό δώρο σε όσους ακόμη τολμούν να ισχυρίζονται μία τάχα έλλειψη πνευματικότητος της Ελληνικής Εθνικής Θρησκείας.

Μετά το εντυπωσιακό «Λεξικό της Ελληνικής και Ρωμαϊκής Μυθολογίας», οι εκδόσεις «University Studio Press» προσφέρουν στο ελληνικό κοινό μία ακόμη απέραντη και ογκώδη εργασία με περίπου 2.400 παρουσιάσεις αρχαίων Ελλήνων και Ρωμαίων συγγραφέων, φιλοσόφων και ποιητών, κοντολογής μία πλήρη εικόνα της γνωστής σε εμάς ήτοι διασωθείσης, Γραμματείας του Αρχαίου Κόσμου από την απώτατη αρχαιότητα έως τον 60 με 7ο μεταχριστιανικό αιώνα. Δημιουργός αυτής της σπουδαίς και σεβαστής συλλογής (που σε εμάς φθάνει σε δημιουργική ματάφραση των Δ. Λυπουρλή και Α. Τρομάρα οι οποίοι μάλιστα υποχρεώθησαν και στον διαχωρισμό σε ιδιαίτερες ενότητες των Ελλήνων και Λατίνων συγγραφέων, πράγμα που δεν ίσχυε για το γερμανικό πρωτότυπο) είναι ο Paul Kroh, αρκετά μεθοδικός όσο και συγκροτημένος ώστε σε μία τέτοια συλλογή να εμμείνει κυρίως στην Γραμματεία των εθνικών παρέχοντας χώρο σε ένα τέτοιο «Λεξικό» συμπεριλαμβάνονται όχι μόνο εκείνοι οι συγγραφείς που το έργο τους έχει λίγο ή πολύ διασωθεί, αλλά ακόμη και όσοι ατύχησαν μέσα στις δίνες των καιρών και τών πυρών και δεν διασώθηκε παρά μόνο το όνομάτους ή οι τίτλοι των έργων τους (ή κάποιων μόνο έργων από την συνολική τους εργασία). Από τον μυθικό σχεδόν «υπερβόρειο» Άβαρι (που ανοίγει την ροή των λημμάτων) έως τον αιγυπτιώτη (θηβαϊτη) γραμματικό Ωρίωνα, διδάσκαλο του μεγάλου Πρόκλου, ο αναγνώστης έρχεται να σταθεί άναυδος μπροστά σε αιώνες και αιώνες μεγαλουργίας του ανθρωπίνου νοός και πνεύματος, και συνειδητοποιεί ότι τώρα θα ζούσαμε σε έναν τελείως διαφορετικό Κόσμο, αν όλη εκείνη η αποκρυσταλλωμένη κι αποτυπωμένη πάνω στον πάπυρο σοφία είχε διασωθεί έως τις ημέρες μας, αποτελώντας την κοινή Παιδεία του πεπαιδευμένου σύγχρονου ανθρώπου. Το «Λεξικό» αυτό είναι ένας πολύτιμος οδηγός και σύμβουλος, ένα πολύ εύχρηστο εγχειρίδιο αρχαιογνωσίας που μάλλον δεν πρέπει να λείπει από τα χέρια κανενός μας (ή θα πρέπει να χαρίζεται ως πρώτη και ισχυρή αφυπνιστική δόση, σε αυτούς που επιθυμούμε να μυήσουμε στον υπέροχο και φωτεινό Αρχαίο Κόσμο)...Και εκείνο που το κάνει πολύ σημαντικό και χρήσιμο για τους «χαρτοσκώληκες» από εμάς, είναι η παρατιθέμενη καλή επιλογή βοηθητικής βιβλιογραφίας (όπου τουλάχιστον αυτό είναι αντικειμενικά δυνατόν), η οποία προσφέρει κατευθύνσεις για περαιτέρω μελέτη γύρω από το κάθε όνομα.

Ένα πολύ ενδιαφέρον και πολυσέλιδο βιβλίο, γραμμένο πριν από έναν αιώνα, από τον Γάλλο ακαδημαϊκό και ελληνιστή Πωλ Φουκάρ που «φωτογραφίζει» την ευρυτέρα αρχαιογνωστική αγωνία της εποχής εκείνης, για αποκωδικοποίηση, ερμηνεία και καταγραφή των φιλοσοφικοθρησκευτικών δεδομένων της αρχαιότητος. Ο Φ. καταθέτει μία πολύ καλή εργασία, τουλάχιστον για τα ερευνητικά δεδομένα της εποχής του, τότε δηλαδή που η Αρχαιολογία έκανε τα πρώτα «όρθια» βήματά της και, συνεπώς, η έκδοση θα πρέπει να χαιρετισθεί δίχως επιφυλάξεις για την πρόθεση και τεκμηρίωση που αναδύει, δεδομένου ότι μη υπαρχούσης τότε της φωτομετρικής δεν θα μπορούσε με τίποτε να υποψιασθεί κανείς το αρχαιότερο του αργείτικου πολιτισμού από εκείνον της Αιγύπτου (λ.χ. πυραμίδα του «Ελληνικού»). Ο Φ., όπως προείπαμε, εστιάζει μεν υπερβολικά στην ισιδική «αιγυπτιακότητα» των μυστηριακών θρησκειών και των γονιμικογεωργικών θεοτήτων, εστίαση διαδεδομένη άλλωστε και σε αρκετούς συγγραφείς της αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, αλλά ταυτοχρόνως μας καταθέτει και μία κατάμεστη πληροφοριών μη ιδεολογικοποιημένη (άρα πολύ καλή) εργασία που περνά δυναμικά επάνω από όλες τις πλευρές του ζητήματος και μας προσφέρει αρκετή εγγύτητα προς την εικόνα των θαυμαστών εκείνων καιρών. Ο υπογράφων, θεωρεί ως το πλέον αξιόλογο τμήμα του βιβλίου, εκείνο που εκ των πραγμάτων αποτελεί και την καρδιά του και περιηγείται στα επιμέρους σημεία του ελευσινίου Ιερού, την ανάπτυξη των δρώμενων και τους ιερατικούς βαθμούς και λειτουργίες που πλαισίωναν την κατανυκτική εκείνη λατρεία της Δήμητρος και της Κόρης, το βίαιο τέλος της οποίας σηματοδότησε, όπως με πικρία εδήλωσε ο τελευταίος ευμολπίδης Ιεροφάντης Νεστόριος, «το τέλος του φωτός για την ανθρωπότητα και την έκτοτε επικράτηση του αιωνίου πνευματικού σκότους». Ένα προς απόκτηση και «κλασικό», θα λέγαμε, βιβλίο. (Βλ. Ρ.)

Στο βιβλίο αυτό, ο «επεουτούβε» (επίσημος ιστορικός) και αρχηγός των ινδιάνων Αραουκάνων της Χιλής Kilapan Lonko, αναφέρει και αποδεικνύει την αρχαιοελληνική (και συγκεκριμένα Σπαρτιατική) καταγωγή της φυλής του που αριθμεί σήμερα 400.000 άτομα και ποτέ δεν κατεκτήθη από τους Ισπανούς χριστιανούς, ούτε με τη βία των όπλων, ούτε με τη βία της θρησκευτικής επιβολής. Σύμφωνα με τον συγγραφέα, γύρω στο 600 π.α.χ.χ., ομάδα Σπαρτιατών έφθασε στην Χιλή και ίδρυσε αποικία, ιστορικό γεγονός που μετεφέρετο από τον κάθε «επεουτούβε» στον άμεσο διάδοχό του για πάνω από 25 αιώνες.

Αυτό το τελευταίο βιβλίο της Marija Gimbutas (το οποίο επιμελείτο μέχρι την εισαγωγή της στο νοσοκομείο, δέκα μόλις ημέρες πριν από τον θάνατό της), έχει διπλό επίκεντρο: είναι μία σύνθεση της προηγούμενης δουλειάς της, καθώς και η προσθήκη μίας νεότερης έρευνας. Στις σελίδες αυτού του εξαιρετικού βιβλίου, με τα δεκατρία κεφάλαια, η καταξιωμένη Λιθουανή συγγραφέας, εξετάζει τις εικόνες των Θεαινών και των Θεών της αρχαίας Ευρώπης, πραγματεύεται το προσφιλές της θέμα για την ιερή γραφή της Παλαιάς Ευρώπης, την αντίληψη του κύκλου της ζωής σε γραφική μορφή, περιγράφει τάφους και λάρνακες, μεγαλιθικά μνημεία, που χρησιμοποιούνται τόσο ως τόποι λατρείας όσο και ταφής. Παράλληλα, έρχεται να παραθέσει ένα εντυπωσιακό πλήθος πληροφοριών για τις προϊστορικές θρησκείες, τον πλήρη κύκλο «γέννηση-θάνατος-αναγέννηση» με την μορφή μίας «μεγάλης Θεάς», και αναφέρεται εκτενώς στις μητρογραμμικές κοινωνίες και το σεβασμό προς το θηλυκό στοιχείο, για να καταλήξει βέβαια στην άποψη ότι οι πολιτισμοί αυτοί είχαν κοινωνική δομή που βασιζόταν στην ισοτιμία και ετιμώντο τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες. Όπως αναφέρει και η επιμελήτρια του έργου στην Εισαγωγή της, το έργο της Marija Gimbutas προκάλεσε διχογνωμίες, παρέθεσε όμως την σημασία των ευρημάτων της, δίνοντας έτσι την πολυτέλεια να κάνει ο καθένας τις δικές του υποθέσεις και να αναπτύξει τις δικές του θεωρίες. Πέρα από τις όποιες τυχόν διαφορετικές μας απόψεις όπως λ.χ. αναφορικά με την συχνή αναφορά στην θεωρία των Πρωτο-Ινδο-Ευρωπαίων, ή με τον Ελληνικό τίτλο του βιβλίου που δεν έχει και πολύ σχέση με τον τίτλο του πρωτοτύπου (The Living Goddesses) αλλ’ ακουσματικά παραπέμπει ίσως στις γνωστές ανοησίες των ανιστόρητων οπαδών της «Βίκκα». Το βιβλίο αυτό, όπως και τα υπόλοιπα της Gimbutas άλλωστε, είναι ένας θησαυρός στοιχείων, αλλά και πάθους και μεθόδου. (ΜΨ)