Terug Auteur: F. van Eeden
Titel: Van de koele meren des doods
Waardering: 5
Ondertitel: geen
Motto: geen
Verklaring: De titel van dit boek is erg nauw met het thema verbonden. De koele meren des doods verwijzen naar de stille wateren uit Psalm 23, waarnaar Hedwig al sinds haar jeugd verlangt. De Heer is mijn Herder, mij zal niets ontbreken. Hij doet mij nederliggen in grazige weiden. Hij voert mij zachtkens aan stille wateren. Al ging ik ook in een dal des doods, ik zou geen kwaad vrezen.
De dood staat voor haar in verband met verschillende dingen. De dood staat voor een vlucht uit de saaiheid van het burgerlijke leven, voor het verlangen naar haar moeder in de hemel en naar God en soms ook erotiek. Ze doet twee zelfmoordpogingen en nadat Johan zelfmoord heeft gepleegd wil ze zichzelf ook met zijn pistool doden. Als het haar goed gaat, verlangt ze meer naar de dood dan in de periode dat het haar slecht gaat. Ze verlangt dan nog wel naar de dood, maar wil geen zelfmoord meer plegen. Ze ziet de stille wateren of koele meren als een plek waar ze rust kan vinden. Van zuster Paula leert ze dat het niet nodig is om te sterven om die plek te bereiken. De koele meren kunnen ook tijdens haar leven bereikt worden. Doordat Hedwig zo enorm veel heeft moeten lijden en door zulke diepe dalen is gegaan, vindt ze in haar laatste jaren deze koele meren.
Opbouw: Het boek bestaat uit 32 genummerde hoofdstukken. Hedwig is geboren op 18 maart 1856 en sterft in november 1888, slechts dertig jaren en drie oud. Achterin het boek staat een lijst met hoogte-en dieptepunten uit Hedwigs leven. De schrijver gebruikt vrij veel tijdverdichtingen: de volgende zomer, na enkele weken. Ook zijn er scènes die juist heel uitvoerig beschreven worden, zoals Hedwigs dromen en de tijd op Merwestee en in Engeland. Ook zijn er veel terugwijzingen, dan herinnert Hedwig zich opeens weer iets uit haar jeugd. Ook zijn er vooruitwijzingen, bijvoorbeeld haar droom over Johan vlak voordat hij zelfmoord pleegt.
Beginzin: De geschiedenis van een vrouw. Hoe zij zocht de koele meren des Doods, waar verlossing is, en hoe zij die vond.
Slotzin: Toen begroeven zij haar, in een groten stoet, op ‘t kale kerkhofje, waar ook het lijk van haar moeder lag en van haar vrindje Johan.
Belangrijkste personen: Van de koele meren des doods is een psychologische roman, de vorming en de ontwikkeling van het karakter van Hedwig is waar het boek om draait. Hedwig is een mooi, levendig meisje en een knappe en aantrekkelijke vrouw. Ze is naïef, kinderlijk en egocentrisch. Ze is zinnelijk en religieus. Haar zus Hanna noemt haar ziekelijk net zoals de critici van dit boek. In het voorwoord zegt Van Eeden echter: Wel is zij, door uiterst fijne en edele bewerktuiging, veel meer aan schadelijke invloeden blootgesteld dan de gemiddelde, grove mens. Volgens Joob is ze een onbedorven mens uit een bedorven milieu, en is ze daarom zo vaak depressief.
Johan, Hedwigs vrindje, is een fijngevoelige jongen uit de lagere stand. Hij kan schitterend schilderen maar pleegt vanwege zijn onbeantwoorde liefde voor Hedwig zelfmoord. Gerard, die door Hedwig ook wel Frankie genoemd wordt, is een correcte jonge notariszoon. Hij is de enige, naast Joob, die haar echt begrijpt. Ze hebben een relatie die gebaseerd is op geestelijke liefde. Hedwig voelt zich fysiek wel tot hem aangetrokken, maar door een nare jeugd is hij impotent geworden en kan hij haar fysieke verlangen niet beantwoorden.
Hedwig beschouwt Ritsaart als haar echte man, omdat bij hem geestelijke en lichamelijke liefde wel een zijn. Hij is een goed pianist, die met zijn spel Hedwig diep roert. Hij heeft een licht ironische inslag en trekt zich niets aan van de mensen maar houdt zijn relatie met Hedwig toch liever verborgen. Joob is ook een hele belangrijke persoon in dit boek. Hij is een vriend van Ritsaart. Hij spreekt grof en ruw en heeft sociale idealen. Hij heeft een hele andere visie op Hedwig dan zijzelf, behandelt de sociale problematiek. Maar bovenal vertelt hij Hedwig dat zij door schuld, straf en lijden een weg uit haar zonden kan vinden. Ook zuster Paula zegt dit, lijden heeft een zegenende werking. Zij vertelt Hedwig ook dat door te streven naar perfectie Hedwig eigenlijk heel hoogmoedig is, niemand is immers perfect.
Thema: De eerste zin van de roman geeft al meteen het thema aan: De geschiedenis van een vrouw. Hoe zij zocht de koele meren des Doods, waar verlossing is, en hoe zij die vond. En in het voorwoord staat: Hoe het mogelijk is, deze ogenschijnlijk overmachtige en overweldigende invloeden onzer kranke maatschappij, ondanks de ongunstigste lots-wisseling, door het allertederst zielsgestel te weerstaan, en ondanks diepsten val tot eindelijk heil te verwerken, mits geloofsmoed en Godsvertrouwen worde bewaard, dat is het prachtig thema van welks wonderbare werkelijkheid de schrijver evenzeer bewust is als van de zwakte zijner weergave. Een eenvoudigere uitleg staat in zijn dagboek: De eenvoudige, klassieke bewegingen van een vrouwenleven, tot het uiterst beproefd door zwaarmoedigheid, zonde, sensualiteit, en toch met den triomf van den Dood over de dood. Zoals ik al bij de titelverklaring zei, speelt de dood een grote rol in Hedwigs leven. Ook erotiek is erg belangrijk in dit boek. Een relatie is pas volmaakt wanneer het fysieke samengaat met het geestelijke. Alleen bij Ritsaart is dit in het begin het geval. Bij Gerard ontbreekt het lichamelijke, bij de arts in Parijs en als prostituée ontbreekt het geestelijke. Uiteindelijk vind Hedwig rust in haar relatie met God. Religie speelt dus ook een rol in het boek.
Verwachting vooraf: Ik ben dit boek gaan lezen omdat u het mij heeft aangeraden. Vooraf had ik niet echt een duidelijke verwachting.
Waardering achteraf: Ik vond dit boek erg interessant om te lezen. Vooral de gedachten en gevoelens van Hedwig en Joob zijn erg mooi. De stijl van de schrijver is soms wat ouderwets, maar dat maakt het boek eigenlijk alleen maar leuker en intenser. Ik moest bij het lezen ook denken aan Ulysses van James Joyce. In dat boek worden de gedachten van de hoofdpersoon ook zo perfect weergegeven, maar dat boek is meer dan 20 jaar later geschreven. Joyce wordt wel de uitvinder van de moderne psychologie genoemd, maar ik denk dat Van Eeden deze titel minstens evenveel verdient.
Meest boeiende: Zoals ik al zei, vind ik de gedachten en gevoelens van Hedwig en Joob het meest boeiend. Ik moest bij Joob een beetje denken aan Pieter Jelles Troelstra, de socialistische vakbondsleider uit die tijd. De levensbeschouwingen van Joob passen perfect in de periode van het boek.
Vergelijking: Dit boek heeft als thema’s isolement en de dood.Isolement komt in heel veel boeken op mijn lijst voor. Ook de dood komt in meerdere boeken op mijn lijst voor. De psychologische manier van schrijven in dit boek vind ik wel een beetje lijken op de stijl van Hersenschimmen. Verder is dit boek moeilijk te vergelijken met boeken van mijn lijst. Dat komt doordat vrijwel mijn gehele lijst uit modernere boeken bestaat. Volgens het literatuurboek is dit boek te vergelijken met Een Nagelaten Bekentenis van Emants en Eline Vere van Couperus, maar omdat ik deze boeken niet heb gelezen kan ik dit niet doen.
Terug